Drapetomania

Drapetomania (gr. δραπέτης drapetēs – „zbiegły niewolnik” + μανία manía – „szaleństwo”) – rzekoma choroba psychiczna, opisana w 1851 r. przez amerykańskiego lekarza Samuela A. Cartwrighta^[1][2]. Według autora miała ona wywoływać „nieodpartą potrzebę ucieczki” u czarnoskórych niewolników; dziś uznawana jest za przykład pseudonauki i „naukowego rasizmu”^[1].

Cartwright przedstawił drapetomanię w artykule „Diseases and Peculiarities of the Negro Race”, opublikowanym w czasopiśmie „De Bow’s Review”^[3]. Twierdził, że skłonność niewolnika do ucieczki jest „zaburzeniem umysłowym” wynikającym z „nieposłuszeństwa wobec Boskiego porządku”^[4][5].

Jako podstawowy objaw lekarz wskazywał sam akt ucieczki^[6]. Zalecanym „profilaktycznym” postępowaniem było utrzymywanie niewolników w pełnym posłuszeństwie, izolowanie ich po pracy oraz stosowanie kar cielesnych – Cartwright radził nawet „wybić biczowaniem chorobę z chorego” lub amputować palce stóp, by uniemożliwić kolejne ucieczki^[7].

Już w latach 50. XIX wieku teoria była wyśmiewana przez lekarzy z północy USA – jej satyryczną analizę zamieścił „Buffalo Medical Journal”, a Frederick Law Olmsted określił ją mianem „absurdu”. Współcześni badacze (m.in. Bill Bynum i Harriet A. Washington) przedstawiają drapetomanię jako przykład patologizowania naturalnego dążenia do wolności w celu legitymizacji niewolnictwa^[8].