Dunajec
 Pieniński Przełom Dunajca widziany z Sokolicy | |
| Kontynent | |
|---|---|
| Państwo | |
| Rzeka | |
| Długość | 247 km |
| Powierzchnia zlewni |
6804 km² |
| Średni przepływ |
88,9 m³/s przy ujściu |
| Źródło | |
| Miejsce | Tatry Zachodnie, poniżej progu kotła lodowcowego Dziurawe[1] |
| Współrzędne | |
| Ujście | |
| Recypient | Wisła |
| Miejsce | |
| Współrzędne | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Dunajec (słow. Dunajec) – rzeka w południowej Polsce, prawy dopływ Wisły (rzeka II rzędu). Powstaje z połączenia wód Czarnego Dunajca i Białego Dunajca w Nowym Targu; za początkowy odcinek uważa się Czarny Dunajec[2] (w najwyższym biegu Wyżni Chochołowski Potok[3]). Długość 247 km (łącznie z Czarnym Dunajcem), z czego 17 km liczy odcinek graniczny między Sromowcami Wyżnymi a Szczawnicą. Powierzchnia dorzecza wynosi 6804 km², z tego w Polsce 4854,1 km², na Słowacji 1949,9 km² (z czego 1594,1 km² przypada na dorzecze Popradu, a 355,8 km² – na zlewnię samego Dunajca na wspomnianym odcinku granicznym).
Powstaje w Tatrach z połączenia Czarnego i Białego Dunajca (...); łączą się pod N. Targiem; płynie po Nowy Targ z południa ku północy, stąd do Sącza na wschód, dalej kręto na północ do ujścia. Długość biegu jego zajmuje 34 mil – pisał o rzece Wincenty Pol w wydrukowanym w połowie XIX w. dziele pt. „Rzut oka na północne stoki Karpat”, tak charakteryzując dalej Dunajec: Dolina jego dzika, górska z razu, około Sącza széroko rozłożona, kamieńcem zasuta, ztąd do Wojnicza ciągnie się głębokim wyłomem i przerywa grzbiet Beskidu; Od Wojnicza przechodzi w kraj równy, brzegi jednak Dunajca mają i tu jeszcze wysokość do 6 sążni. Wpada do Wisły od prawego brzegu, usypując wielkie zaspy mułu i kamieńca na ujściu, naniesionego z gór. Naprzeciwko Opatowca leży ujście jego i zatyka się często[4].
Nazwa Dunajec jest zdrobnieniem nazwy Dunaj i znana była już w początkach XIII wieku. Słowo dunaj oznaczało wody, rzeki, stawy[5].
Przebieg rzeki
Po połączeniu potoków źródłowych rzeka płynie w kierunku wschodnim szeroką doliną przez Kotlinę Nowotarską. Dnem Nowotarskiego Rowu (...) płynie Dunajec tuż przy stokach Gorców. (...) Na płaskim, lekko pochylonym tarasie z prawej strony rzeki biegnie pienińska szosa. Wiedzie ona z Nowego Targu na Czorsztyn do Krościenka (...). Począwszy od Ostrowska rzeka rozlewa się gdzieniegdzie w leniwe, płytkie nurty, to znowu zwęża koryto tworząc głębokie i urwiste kaniony. Dopiero wody Białki, wpadające z szumem dwiema strugami pomiędzy Dębnem i Frydmanem, zaczynają wydatnie zmieniać łagodny dotąd charakter krajobrazu – pisał w 1976 r. Kazimierz Saysse-Tobiczyk w monografii pt. „Dunajec. Rzeka Tatr i Pienin”[6].
Na 65–73 km swojego biegu Dunajec opływa Pieniny Spiskie. Na 73–75 km dokonuje Przełomu Czorsztyńskiego (obecnie jest to Jezioro Czorsztyńskie spiętrzone zaporą w Niedzicy). Tuż poniżej niego jest drugi sztuczny zbiornik – Sromowce w Sromowcach Wyżnych. Przepływając przez Pieniny Dunajec tworzy malowniczy Pieniński Przełom Dunajca na odcinku między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą, jednocześnie będąc rzeką graniczną między Polską a Słowacją. Różnica wysokości między ujściem Białki a poziomem wody w Krościenku nad Dunajcem wynosi 530 m, średni spadek 3,2m/km[5]. Dalej płynie na północ przez Beskidy Zachodnie (Przełom Tylmanowski między Pasmem Lubania a Pasmem Radziejowej), Kotlinę Sądecką. Po połączeniu z największym dopływem, Popradem, płynie szeroką doliną wielodzielnym korytem. Przełamuje się przez wzniesienia Pogórza Rożnowskiego, gdzie przegradzają go zapory wodne, tworzące: w Rożnowie – Jezioro Rożnowskie i Czchowie – Jezioro Czchowskie. Wpływa do Kotliny Sandomierskiej, płynąc w końcowym odcinku przez Nizinę Nadwiślańską obwałowanym korytem w szerokiej dolinie. Uchodzi do Wisły w okolicach Opatowca i Ujścia Jezuickiego[7].
Dunajec charakteryzuje się bardzo dużymi, gwałtownymi wahaniami poziomu wody (do 11 m w dolnym biegu) i wielkości przepływu. W Nowym Targu – min. przepływ 1,60 m³/s, średni 14,3 m³/s, maks. 604 m³/s; przy ujściu – średni 84,3 m³/s zaś maksymalny 3500 m³/s. Skutkowało to nieraz katastrofalnymi powodziami (1934, 1970). Zbiorniki wodne służą celom retencyjnym, energetycznym i rekreacyjnym.
Dopływy
- Główne dopływy
- prawe: Białka, Grajcarek, Poprad, Kamienica Nawojowska, Biała;
- lewe: Ochotnica, Kamienica (Gorczańska), Łososina[7].
- Alfabetyczna lista dopływów Dunajca[8]
- Bar[9]
- Barcynka[10]
- Biała[11]
- Białka[12]
- Biały Dunajec[13]
- Biczyczanka[14]
- Bliszcza[15]
- Brzeźnianka[16]
- Brzozowianka[16]
- Brzynka[17]
- Chwastów Potok[18]
- Ciemny Potok[19]
- Czarna Woda[20]
- Czarny Dunajec[21]
- Czarny Potok[22]
- Czerwonka[23]
- Czerwonka[23]
- Czerwonka[23]
- Dąbrówka Polska[24]
- Galasek[25]
- Galiszowianka[25]
- Gąszczacki Potok[26]
- Głęboki Potok[27]
- Głęboki Potok[27]
- Głęboki Potok[27]
- Gminny Potok[28]
- Gostwiczanka[29]
- Górski Potok[30]
- Grajcarek[31]
- Granicznik[32]
- Havka
- Hoborgowy Potok[33]
- Hordyński Potok[33]
- Hrdínsky potok
- Hubny Potok[34]
- Jastrząbka[35]
- Jaworowiec[36]
- Jaworzynka[36]
- Jelnianka[37]
- Jędrzejczyk[38]
- Jordanec
- Kabatki[39]
- Kadecki Potok[40]
- Kamienica (Gorczańska)[41]
- Kamienica (Nawojowska)[41]
- Kláštorský potok
- Klępowski, Potok[42]
- Kluszkowianka[43]
- Knurowski, Potok[44]
- Kokoszków[45]
- Kornalski Potok[46]
- Kozłecki Potok[47]
- Kretówka[48]
- Krośnica[49]
- Lasowa Rzeka[50]
- Lemierzysko[51]
- Leszcz[52]
- Leśnica[52]
- Leśnicki Potok
- Lewa Ręka[53]
- Lęborgowy Potok[53]
- Lichnia[54]
- Lipník
- Lisiowiec[55]
- Lubinka[56]
- Łąkta[57]
- Łopuszanka[58]
- Łososina[59]
- Łubinka[60]
- Macelowy Potok[61]
- Malinowy, Potok[62]
- Migrąd[63]
- Mizerzanka[64]
- Moszczenica[65]
- Niedziczanka[66]
- Niskówka[67]
- Obidzki Potok[68]
- Ochotnica[69]
- Ociemny Potok[70]
- Opusta[71]
- Paleśnianka[72]
- Piekiełko[73]
- Pieniński Potok[74]
- Pierwszy Potok[74]
- Podlipowiec[75]
- Poprad[76]
- Przydonianka[77]
- Przykopa[76]
- Rieka
- Rów Klikowski[43]
- Rudzanka[78]
- Siedlecki, Rów[79]
- Słomka[80]
- Smolnik[81]
- Stara Kisielina[82]
- Stare Dunajczysko[83]
- Starowiński Potok
- Stary Dunajec[84]
- Straszny Potok[85]
- Stróżanka[85]
- Struga[85]
- Szczawa[86]
- Szczecinówka[86]
- Szlembarski, Potok[87]
- Ściekły Potok[88]
- Ścigocki Potok[89]
- Świdnik[90]
- Tymówka[91]
- Ubiadek[91]
- Wieleń[92]
- Wielopolanka[93]
- Więckówka[94]
- Wilkonoszanka[95]
- Wolanka[96]
- Wzorowy, Potok[97]
- Zagórski, Potok[98]
- Zelina Biskupska[99]
- Ziemiankowy Potok[100]
- Złocki Potok[101]
- Żeglarka[102]
Miejscowości leżące nad Dunajcem
- Biskupice Radłowskie
- Bobrowniki Wielkie
- Czchów
- Czorsztyn
- Dębno
- Gaboń
- Gołkowice Dolne
- Gołkowice Górne
- Gródek nad Dunajcem
- Harklowa
- Jazowsko
- Jurków
- Kadcza
- Krościenko nad Dunajcem
- Kurów
- Lusławice
- Łącko
- Łopuszna
- Marcinkowice
- Maszkowice
- Melsztyn
- Nieciecza
- Niedomice
- Niedzica
- Nowy Sącz
- Nowy Targ
- Nowopole
- Ostrowsko
- Otfinów
- Piaski-Drużków
- Podegrodzie
- Rożnów
- Roztoka
- Siedliszowice
- Sromowce Niżne
- Sromowce Wyżne
- Stary Sącz
- Szczawnica
- Tarnów
- Tropie
- Tylmanowa
- Ujście Jezuickie
- Waksmund
- Wesołów
- Wielogłowy
- Wierzchosławice
- Wietrzychowice
- Wojnicz
- Wróblowice
- Zabrzeż
- Zakliczyn
- Żabno
- Zgłobice
Przyroda
W elektropołowach przeprowadzonych w latach 1999 i 2000 poniżej zbiornika w Człuchowie stwierdzono 26 gatunków ryb. Najliczniejsze gatunki to: ukleja, brzana, jelec, kleń i świnka. Pod względem masy znaczący był również udział bolenia i leszcza[103].
Turystyka
Dunajec ma duże znaczenie dla turystyki i rekreacji. Spływ Pienińskim Przełomem jest atrakcją turystyczną. W czerwcu od 1934 r. organizowane są międzynarodowe Spływy Kajakowe im. Tadeusza Pilarskiego, a od 1963 r. słowacki Medzinárodný pieninský slalom Występują dogodne warunki dla uprawiania kajakarstwa górskiego oraz łowienia ryb (z wykluczeniem odcinku rzeki w obrębie Pienińskiego Parku Narodowego)[5]. Ponadto rejony jeziora Rożnowskiego i Czchowskiego stanowią bazę turystyczną i rekreacyjną z ośrodkami wczasowymi i hotelami dla mieszkańców pobliskiego Nowego Sącza oraz Tarnowa i Krakowa[104].
Galeria
Przełom Dunajca w Pieninach
Skała Kotuńka w Szczawnicy
Dunajec w Tropiu
Brzeg Dunajca w Piaskach-Drużków
Dunajec pod Melsztynem
Ujście Białej do Dunajca
Dunajec w Janowicach
Dunajec w Otfinowie
Ujście Dunajca do Wisły
Przypisy
- ↑ Krystyna Wit, Zofia Ziemońska, Hydrografia Tatr Zachodnich. Objaśnienia do mapy hydrograficznej Tatry Zachodnie, Kraków: Instytut Geografii PAN, 1960.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 59.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 32.
- ↑ Wincenty Pol: "Rzut oka na północne stoki Karpat (Prelekcye)", wyd. Lwów 1877; tu wg reprintu wyd. Libra, 2015 ISBN 978-83-63526-66-5, tablica pt. "Wykaz i opis rzék spławnych wpadających do Wisły od prawego jéj brzegu na górnym biegu"
- 1 2 3 Józef Nyka, Pieniny, wyd. IX, Latchorzew: Wyd. Trawers, 2006, ISBN 83-915859-4-8.
- ↑ Kazimierz Saysse-Tobiczyk: Dunajec. Rzeka Tatr i Pienin. Wyd. II. Warszawa: Sport i Turystyka, 1976, s. 81.
- 1 2 Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna [online] [dostęp 2021-11-18].
- ↑ Szczawnica. Plan miasta 1:7000 i Pieniny. Mapa turystyczna 1:70 000, wyd. II, Wydawnictwo Gauss, Kraków 2015/2016 ISBN 978-83-62494-13-2.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 4.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 5.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 8.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 9.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 10.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 11.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 14.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 24.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 25.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 34.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 36.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 42.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 44.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 45.
- 1 2 3 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 49.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 53.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 66.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 68.
- 1 2 3 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 71.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 72.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 75.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 77.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 79.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 80.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 85.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 86.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 94.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 96.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 97.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 100.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 101.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 102.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 104.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 112.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 113.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 115.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 117.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 119.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 124.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 125.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 126.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 135.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 136.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 137.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 138.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 139.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 141.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 143.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 148.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 150.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 151.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 152.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 153.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 156.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 164.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 167.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 178.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 185.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 187.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 189.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, Recypient opisany z błędem jako „Dunjec”, s. 190.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 190.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 196.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 201.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 206.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 207.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 214.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 218.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 225.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 242.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 251.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 257.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 259.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 264.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 268.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 269.
- 1 2 3 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 273.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 283.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 286.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 288.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 289.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 292.
- 1 2 Hydronimy cz. 1 ↓, s. 301.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 309.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 311.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 313.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 314.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 318.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 322.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 323.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 327.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 329.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 330.
- ↑ Hydronimy cz. 1 ↓, s. 334.
- ↑ Marek Jelonek, Mariusz Klich, Roman Żurek, Ichtiofauna Dunajca od zapory zbiornika w Czchowie do ujścia do Wisły, „Supplementa ad Acta Hydrobiologica”, 6, 2003, s. 115–124.
- ↑ Bogdan Mościcki, Beskid Sądecki i Małe Pieniny, Pruszków: Oficyna Wyd. „Rewasz”, 2007, ISBN 978-83-89188-65-6.
Bibliografia
- Nazewnictwo geograficzne Polski. Tom 1. Hydronimy. Część 1. Wody płynące, źródła, wodospady, Ewa Wolnicz-Pawłowska, Jerzy Duma, Janusz Rieger, Halina Czarnecka (oprac.), Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006 (seria Nazewnictwo Geograficzne Polski), ISBN 83-239-9607-5.
Linki zewnętrzne
- Dunajec, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 221.
- Archiwalne zdjęcia rzeki w bibliotece Polona