Dworzec autobusowy

Dworzec autobusowy w Białymstoku

Dworzec autobusowy – wyspecjalizowany terminal pasażerski, dworzec w publicznym transporcie autobusowym[1][2], który obsługuje więcej niż jedną linię i stanowi końcowy lub pośredni punkt wielu kursów[3]; Skupia stanowiska odjazdów i przyjazdów autobusów oraz urządzenia obsługi podróżnych: poczekalnię, kasy biletowe, punkt informacji, sanitariaty i lokale handlowo-usługowe[3]. Dworce autobusowe pełnią rolę węzłów przesiadkowych w obrębie transportu autobusowego oraz węzłów intermodalnych – integrowanych z dworcami kolejowymi, przystankami tramwajowymi lub stacjami metra[1][2] – miejsce koncentracji i rozproszenia potoków pasażerów oraz zmiany środka transportu[2]. W ekonomice transportu zaliczany jest do infrastruktury punktowej transportu drogowego[1].

MDA w Krakowie

Infrastruktura dworca dzieli się na część komunikacyjną (jezdnie manewrowe, stanowiska odjazdowe i przyjazdowe, place postojowe, urządzenia bezpieczeństwa ruchu) oraz część pasażerską (perony, wiaty, budynek dworca z poczekalnią, kasami, punktami informacji, sanitariatami i lokalami handlowo-usługowymi)[3][4]. Dobrze zaprojektowane dworce charakteryzują się rozdzieleniem potoków pieszych i ruch autobusów, czytelnym systemem informacji wizualnej oraz dostępnością dla osób o ograniczonej mobilności (pochylnie, wietrznie, nawierzchnie fakturowe, informacja głosowa)[2][4]. Stosuje się elektroniczne tablice odjazdów, zapowiedzi głosowe, biletomaty i infokioski[4].

Położenie dworca autobusowego względem głównych celów podróży wpływa na długość dojść pieszych, czas podróży i stopień wykorzystania transportu[5][6]. Lokalizuje się je zazwyczaj[5]:

  • w strefie śródmiejskiej, w sąsiedztwie dworca kolejowego lub głównych ulic handlowych,
  • na obrzeżach centrum, przy węzłach drogowych,
  • na peryferiach miasta, przy drogach wyprowadzających ruch.

Dworce stanowią element oddziałujący na otoczenie – w ich sąsiedztwie koncentrują się usługi, parkingi, zabudowa mieszkaniowo-usługowa, biurowce i obiekty handlowe[4][7].

Dworce autobusowe w Polsce

Dworzec autobusowy Warszawa Zachodnia

W Polsce prawo definiuje dworzec jako miejsce przeznaczone do odprawy pasażerów, zawierające przystanki komunikacyjne, punkt sprzedaży biletów oraz punkt informacji[8][9], przy czym rozróżnia „dworzec” i „przystanek”[10]. Standard wyposażenia dworców w Polsce jest zróżnicowany. W małych miastach obiekty ograniczają się do zadaszonych peronów z niewielkim pawilonem lub bez budynku[11][6]. W województwie podkarpackim większość miejsc odprawy nie spełnia wymogów prawnych – tylko nieliczne obiekty posiadają wszystkie obligatoryjne elementy (przystanki, punkt sprzedaży biletów, punkt informacji) w jednej strukturze[6][10].

Dworce autobusowe w Polsce zaczęły powstawać stosunkowo późno, dopiero w latach 30. XX wieku[12]. Wcześniej, mimo że komunikacja autobusowa funkcjonowała od początku XX wieku, autobusy korzystały z przystanków na ulicach, placów miejskich lub z poczekalni na dworcach kolejowych[13]. Jednym z pierwszych miejskich dworców autobusowych w Polsce był dworzec w Bydgoszczy, który powstał w 1933 roku na placu Kościeleckich[12][14]. Parterowy budynek zaprojektował inżynier architekt Bogdan Raczkowski, a obiekt zawierał biuro, poczekalnię z bufetem, pokój dla personelu oraz toalety[12]. Dworzec oddano do użytku 30 grudnia 1933 roku, a prace przy zagospodarowaniu terenu kontynuowano przynajmniej do wiosny 1934 roku[12]. Pięcioperonowy dworzec służył potrzebom międzymiastowej komunikacji autobusowej do czasu zbudowania w połowie lat 70. XX wieku nowego dworca przy ul. Jagiellońskiej[12]. Przed wybuchem II wojny światowej udało się wybudować perony autobusowe przy stacjach kolejowych o ruchu turystycznym w Nowym Targu, Nowym Sączu i Kielcach[15]. Korzystano także z prywatnych dworców w Zakopanem, Pułtusku, Krakowie i Radomiu[15]. Plan na najbliższe lata zakładał budowę dworca autobusowego przy nowym Dworcu Głównym w Warszawie, jednak wybuch wojny pokrzyżował te plany[15].

Po II wojnie światowej budowa dworców autobusowych nabrała tempa wraz z rozwojem PKS (Państwowej Komunikacji Samochodowej założonej w 1946 roku). Dominował model jednego, centralnie położonego dworca obsługującego przewozy międzymiastowe i regionalne[3]. W wielu miastach powstawały prowizoryczne dworce – w Bielsku-Białej pod koniec 1947 roku urządzono prowizoryczny dworzec autobusowy przy dworcu PKP[16]. W Kaliszu funkcjonował istniejący od czasów przedwojennych dworzec autobusowy zlokalizowany przy obecnej ulicy Parczewskiego[17].

Po 1989 roku liberalizacja rynku spowodowała pojawienie się nowych przewoźników, likwidację części połączeń PKS i zmiany w infrastrukturze dworcowej[3][6]. Nastąpiła degradacja tradycyjnych dworców (sprzedaż, zmiana funkcji budynków), powstawanie „quasi-dworców” i rozproszenie odprawy na kilka punktów[3][11].

Samorządy podjęły modernizację lub budowę nowych dworców i centrów przesiadkowych, współfinansowanych z UE. Nowe obiekty mają wyższy standard obsługi, integrację z innymi środkami transportu i powiązanie z „parkingami „park and ride” i „kiss and ride”[1][6].

Największe dworce autobusowe w Polsce

  • Warszawa Zachodnia – największy dworzec autobusowy w Polsce, rocznie korzysta z niego ponad 3,3 miliona podróżnych, położony przy al. Jerozolimskich 144, operator: PKP POLONUS S.A.[14]
  • Kraków – dworzec MDA w centrum miasta, 32 stanowiska odjazdowe na dwóch poziomach, funkcjonuje od 2005 roku, zarządza spółka Małopolskie Dworce Autobusowe S.A.[18]
  • Rzeszów – dworzec przy ul. Grottgera obsługiwał w 2015 roku około 550 autobusów dziennie i około 12 tysięcy pasażerów, właściciel: Związek Gmin Podkarpacka Komunikacja Samochodowa[12]

Dworce na świecie

Port Authority Bus Terminal
Madhavaram Mofussil Bus Terminus

Jednym z pierwszych dedykowanych dworców autobusowych w Europie był Victoria Coach Station w Londynie, który został otwarty 10 marca 1932 roku[19]. W maju 1935 roku w Nowym Jorku został otwarty Pennsylvania Greyhound Terminal[20], dworzec firmy Greyhound[21]. 13 marca 1937 roku został otwarty Greyhound Terminal w Pittsburghu[21]. Dopiero w 1950 roku został otwarty Port Authority Bus Terminal w Nowym Jorku[22][23][24]. Terminale autobusowe w Chevy Chase i przy Colorado Ave w Waszyngtonie zostały zbudowane pod koniec lat 30. i na początku lat 40. XX wieku[25].

Największe dworce autobusowe na świecie

  • Port Authority Bus Terminal w Nowym Jorku (USA) – główny dworzec aglomeracji nowojorskiej. Obsługuje ok. 8 tys. autobusów i 225 tys. pasażerów dziennie (65 mln rocznie), dysponuje ponad 220 bramkami[26]. Największy dworzec autobusowy w USA i najruchliwszy na świecie[27][24][28].
  • Centralny dworzec autobusowy w Tel Awiwie (Izrael) – wielopoziomowy kompleks dworca i centrum handlowego. Powierzchnia ok. 230 tys. m². Obsługuje ponad 150 tys. pasażerów i ok. 5 tys. autobusów dziennie[29].
  • Terminal Rodoviário do Tietê w São Paulo (Brazylia) – jeden z największych dworców w Ameryce Południowej. Otwarty w 1982 roku. Dysponuje 89 peronami, obsługuje ok. 300 linii i 90 tys. użytkowników dziennie, zapewnia połączenia z ponad 1000 miejscowości w 21 stanach Brazylii i pięciu przyległych krajach[30]. Powierzchnia przekracza 120 tys. m² (ok. 54 tys. m² zabudowy kubaturowej)[30].
  • Kamppi w Helsinkach (Finlandia) – podziemny dworzec w kompleksie Kamppi Centre. Powierzchnia ok. 25 tys. m². Największy podziemny dworzec autobusowy w Europie i najruchliwszy w Finlandii – ok. 700 odjazdów i 100 tys. pasażerów dziennie[31].
  • Chennai Mofussil Bus Terminus (CMBT) w Ćennaju (Indie) – główny dworzec dalekobieżny w metropolii. Funkcjonuje od 2002 roku. Działka 36 akrów (ok. 14,5 ha). Trzy place peronowe umożliwiają postój ok. 180 autobusów, parking dla kolejnych 60 pojazdów. Dziennie ok. 2000 kursów[32]. Przepływ ok. 250 tys. pasażerów dziennie[33].
  • Busta Shinjuku (Shinjuku Expressway Bus Terminal) w Tokio (Japonia) – wielopoziomowy terminal przy stacji Shinjuku. Największy i najbardziej kompleksowy terminal międzymiastowy w Japonii. 15 peronów obsługuje ponad 200 tras (207 linii) eksploatowanych przez ponad 100 przewoźników, łączących Tokio z ponad 300 miastami w 39 prefekturach. Dziennie ok. 38 tys. pasażerów[34].
  • Woodlands Regional Bus Interchange w Singapurze – węzeł przesiadkowy integrujący autobusy z kolejką MRT. Tymczasowy Woodlands Temporary Bus Interchange obsługiwał ponad 400 tys. pasażerów dziennie. Trzeci co do wielkości dworzec w Singapurze[35].
  • Preston Bus Station w Preston (Wielka Brytania) – dworzec z lat 60. XX wieku, najważniejszy przykład architektury brutalistycznej w Wielkiej Brytanii. W 1969 roku największy dworzec autobusowy w Europie – równoczesna obsługa 80 autobusów piętrowych, parking na ok. 1100 miejsc[36][37][38].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Ekonomiczne i organizacyjne aspekty transportu. Ilona Urbanyi-Popiołek (red.). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki, 2013, s. 12–13, 29–30. ISBN 978-83-61036-38-8. (pol.).
  2. 1 2 3 4 Jean-Paul Rodrigue, Claude Comtois, Brian Slack: The Geography of Transport Systems. London–New York: Routledge, 2013, s. 128–129. ISBN 978-0-415-82254-1. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 Sławomir Książek. Infrastruktura związana z odprawą pasażerów w transporcie autobusowym w wybranych miastach województwa dolnośląskiego. „Transport Miejski i Regionalny”, s. 14–24, 2015. [dostęp 2025-12-10]. (pol.).
  4. 1 2 3 4 Patrycja Cetnarowska, Dworce autobusowe komunikacji podmiejskiej w Bydgoszczy, [w:] Józef Flizikowski (red.), Integracja sztuki i techniki w architekturze i urbanistyce. T. 5/2, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane UTP, 2017, s. 25–36 (pol.).
  5. 1 2 Aleksander Kołoś. Dworce komunikacji autobusowej w strukturze urbanistycznej Krakowa. „Czasopismo Techniczne. Architektura”, s. 311–322, 2010. (pol.).
  6. 1 2 3 4 5 Jakub Łodziński. Położenie i funkcjonowanie dworców autobusowych w wybranych małych miastach województwa podkarpackiego. „Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG”. 24 (1), s. 78–95, 2021. [dostęp 2025-12-10]. (pol.).
  7. ↑ Elżbieta Banachowska. Dworzec PKS w Kielcach jako przykład polskiej myśli modernistycznej. „Środowisko Mieszkaniowe”, s. 106–117, 2015. (pol.).
  8. ↑ Dz. U. z 2025 r. poz. 285 (ISAP).
  9. ↑ Dworzec. [w:] Słownik pojęć na potrzeby statystyki publicznej [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-12-10]. (pol.).
  10. 1 2 Błażej Kwiatek, Andrzej Wach, Karol Wach: Publiczny transport zbiorowy. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer, 2021, s. 37–39. ISBN 978-83-8246-449-8. (pol.).
  11. 1 2 Wiesław Dźwigoń. Ocena dworców autobusowych w małych miastach. „Transport Miejski i Regionalny”, s. 15–19, 2012. (pol.).
  12. 1 2 3 4 5 6 Tu był przystanek autobusowy! Pamiętacie taki plac Kościeleckich. Tygodnik Bydgoski. [dostęp 2025-12-11].
  13. ↑ Autobusem przez przedwojenną Polskę, część pierwsza. Historia z kołem w tle. [dostęp 2025-12-11].
  14. 1 2 Telewizja Polska S.A, Dwie katastrofy sprawiły, że w Bydgoszczy zbudowano pierwszy dworzec autobusowy [online], bydgoszcz.tvp.pl [dostęp 2025-12-11].
  15. 1 2 3 Jak kolej tworzyła połączenia autobusowe w niepodległej Polsce. Transport Publiczny. [dostęp 2025-12-11].
  16. ↑ Historia Komunikacji Miejskiej w Bielsku-Białej. Miejski Zakład Komunikacyjny w Bielsku-Białej. [dostęp 2025-12-11].
  17. ↑ Historia. Kaliskie Linie Autobusowe. [dostęp 2025-12-11].
  18. ↑ Dworce autobusowe w Polsce. Omio. [dostęp 2025-12-11].
  19. ↑ Transport for London, Victoria Coach Station – Celebrating 75 years of service [online], www.tfl.gov.uk [dostęp 2025-12-11] [zarchiwizowane z adresu 2012-04-25] (ang.).
  20. ↑ The Pennsylvania and Capitol Greyhound Terminals. Driving for Deco. [dostęp 2025-12-11].
  21. 1 2 Pittsburgh’s Streamline-Deco Greyhound Bus Station. Heinz History Center. [dostęp 2025-12-11].
  22. ↑ Classic Bus Stations. [dostęp 2025-12-11].
  23. ↑ PORT AUTHORITY BOARD AWARDS CONTRACT TO CONDUCT COMPREHENSIVE STUDY AND CREATE PLAN TO IMPROVE AND REVITALIZE BUS TERMINAL [online], www.panynj.gov [dostęp 2025-12-11] [zarchiwizowane z adresu 2025-07-24] (ang.).
  24. 1 2 PORT AUTHORITY DEVELOPMENT TEAM TO BUILD 1.3 MILLION-SQUARE-FOOT OFFICE TOWER ABOVE BUS TERMINAL [online], www.panynj.gov [dostęp 2025-12-11] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-27] (ang.).
  25. ↑ History of Bus Terminals at Chevy Chase, Colorado Ave, and Calvert St. WMATA. [dostęp 2025-12-11].
  26. ↑ Port Authority Bus Terminal. cultureNOW. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  27. ↑ A Whole New Midtown Bus Terminal. Port Authority of New York and New Jersey. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  28. ↑ Port Authority Bus Terminal. Port Authority Police Benevolent Association. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  29. ↑ Brian Michael Jenkins, Bruce R. Butterworth: Case Studies of Attacks on the Israeli Public Bus System. Mineta Transportation Institute, 2014. s. 63–67. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  30. 1 2 Terminal Rodoviário Tietê – Sobre o Terminal. Terminal Rodoviário do Tietê. [dostęp 2025-12-10]. (port.).
  31. ↑ Kamppi – The Helsinki Underground Bus Terminal. VESDA smoke detectors protect Europe’s largest underground bus terminal. Xtralis. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  32. ↑ Chennai Mofussil Bus Terminus (CMBT). Chennai Metropolitan Development Authority. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  33. ↑ Case Study – Chennai Mofussil Bus Terminus. Scribd. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  34. ↑ Busta Shinjuku: Your gateway to Japan’s highway bus network. Japan Experience, 2024-04-21. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  35. ↑ Nedap SENSIT enables smart bus parking in Singapore. Security Buyer, 2017-03-16. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  36. ↑ 5. Preston Bus Station. Twentieth Century Society. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  37. ↑ Preston Bus Station, British Brutalist Building, Wins 2021 World Monuments Fund/Knoll Modernism Prize. World Monuments Fund, 2021-11-18. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
  38. ↑ Preston Bus Station. Buro Happold. [dostęp 2025-12-10]. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.