Dzień Matki

W okresie przed odzyskaniem niepodległości na ziemiach polskich nie odnotowano prób obchodzenia święta matek, a powiązane z macierzyństwem uroczystości miały charakter katolicki, np. obchodzone od końca XIX wieku styczniowe Święto Bożej Rodzicielki Maryi czy grudniowa Uroczystość Świętej Rodziny. Pierwsze informacje o „Święcie Matki” pochodzą z roku 1923, kiedy inicjatywę jego ustanowienia podjeły młodzieżowe koła Polskiego Czerwonego Krzyża^[1]. Mimo generalnie świeckiego charakteru zachowywały w niektórych środowiskach pewien polor religijny; komunikaty o projektowanym święcie dotyczyły ostatniej niedzieli maja, jako miesiąca poświęconego Matce Bożej^[2]. Inicjatywa nie została początkowo podjęta ani na masową skalę, ani oficjalnie (np. przez państwo czy Kościół), choć z czasem zaczęła się rozprzestrzeniać; w roku 1931 gazety twierdziły już, że obchody będą miały miejsce „na terenie całej Polski” i „we wszystkich miastach Polski”^[3]. Uroczystości „Święta Matki” lub „Dnia Matki” nie miały charakteru ideologicznego, np. w roku 1928 lokalnie inicjowały je tak władze miejskie (np. Radom)^[4] jak parafialne (Poznań)^[5], a nawet także zasymilowane środowiska żydowskie^[6]. W niektórych przypadkach miały charakter bardzo oficjalny, np. w Poznaniu w roku 1934 uczestniczył w nich, oprócz komitetu organizacyjnego i władz miejskich, także wojewoda^[7]. Stosowne uroczystości starały się zorganizować tysiące Kół Młodzieży PCK^[8].

W drugiej połowie lat 30. obchody zyskały poparcie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego^[9], a organizacje nauczycielskie^[10] i kuratoria^[11] włączyły je do standardowego planu zajęć; podobnie niektóre prywatne stowarzyszenie szkolno-wychowawcze^[12]. Pod koniec lat 30. przy okazji święta pojawiły się próby jego powiązania z ideą patriotyczną i budowy pomnika Matki Polki^[13]. Początkowo, tj. w latach 20., niektórzy propagatorzy święta twierdzili, że „wybrano na ten cel drugą niedzielę czerwca”^[14], choć zdarzały się próby świętowania np. 9 czerwca^[15], 23 września^[16], 7 października^[17] i 8 grudnia^[18]. Jednak w latach 30. już w znakomitej większości przypadków dzień ten obchodzono w maju, np. 7. (biuletyn PSO Bata, 1939)^[19], 14. (łódzkie przedszkole, rok 1934)^[20], 25. (PCK Warszawa, 1930)^[21], 28. (Polski Narodowy Kościół Katolicki, 1933)^[22] czy 30. (szkoła powszechna w Zduńskiej Woli, 1937)^[23]. Przynajmniej w części tych przypadków różne daty wynikały z faktu, że dzień ku czci matek uważano za święto ruchome, np. warszawski ABC pisał, że „każdego roku, którejś majowej, słonecznej niedzieli obchodzi się na świecie…” (akurat w roku 1936 dnia 24 maja)^[24], a pewną dowolność ułatwiał brak centralnej koordynacji ze strony jakichkolwiek władz i fakt, że obchody miały na ogół charakter lokalny. Prawie zawsze jednak „Dzień/Święto Matki” obchodzono w niedzielę^[25]. Organizacja, która w najbardziej systematyczny sposób propagowała Dzień Matki – PCK^[26] – optowała za ostatnią niedzielą maja^[27].

Nie wiadomo, dlaczego po wojnie święto straciło w Polsce charakter ruchomy; być może miało to związek z faktem, że tak obchodzony był pod okupacją Muttertag, być może także by odebrać mu związany z niedzielą kryptokatolicki charakter^[28]. Żadne ze źródeł nie wyjaśnia też, dlaczego jego obchody utrwaliły się w dniu 26 maja. W roku 1945 Dnia Matki nie obchodzono^[29], ale w pierwszym roku, gdy dzień świętowano, tj. w 1946, ostatnia niedziela maja wypadła właśnie na 26. dzień miesiąca. W roku 1947 niektóre komentarze prasowe nadal sugerowały ruchomy charakter święta, ale obchody zorganizowano także 26 maja, w poniedziałek^[30]. W pierwszych powojennych kalendarzach dzień ten odnotowywano jako „Dzień Matki”^[31]; w roku 1946 prasa lokalna publikowała teksty w rodzaju „Matka i społeczeństwo”^[32], a prezydent Bierut objął oficjalnym patronatem obchody święta, zorganizowane przez PCK^[33]. Jeszcze w roku 1949 lokalnie odbywały się drobne uroczystości, odnotowane przez prasę^[34], które jednak (odmiennie niż w przypadku Dnia Kobiet 8 marca) zanikły na przełomie dekad, być może w związku z faktem, że w ZSRR Dnia Matki nie obchodzono ani oficjalnie, ani nieformalnie. Do połowy lat 50. w dniu 26 maja zdarzały się na pierwszych stronach informacje o kobietach w walce o pokój albo o większą produkcję, ale bez odniesień do Dnia Matki^[35].

Ponowne publiczne wzmianki o „Dniu Matki” pojawiły się w niektórych tytułach prasy regionalnej 26 maja 1957^[36], chociaż w tym dniu celebrowano też wywodzące się z PSL-owskiej tradycji chłopskie „Święto Ludowe”^[37]. Miały miejsce duże różnice między regionami: w prasie gdańskiej od roku 1959 już corocznie składano życzenia „wszystkim mamom w dniu ich święta”^[38], na ogół na pierwszej stronie^[39], natomiast w prasie krakowskiej zwyczaj ten ustalił się dopiero od roku 1964^[40]. Od połowy lat 60. gazety w całym kraju rutynowo już publikowały na eksponowanym miejscu zdjęcie matki z dzieckiem i stosowny komentarz, choć niekiedy pisano o „Dniu Matki” (1964)^[41], niekiedy o „Święcie Matki” (1979)^[42], a niekiedy stosowano omówienia („Dzień Tej, która…”, 1972)^[43]. Czasem pojawiały się niewielkie, towarzyszące teksty, np. o roli macierzyństwa^[44], ale na ogół redakcje unikały ideologizujących wycieczek propagandowych, co najwyżej publikując artykuły o trudach łączenia pracy zawodowej z rolą matki^[45]. W latach 60. święta nie obchodziły władze państwowe czy partyjne (choć zaczęła odnotowywać je także prasa partyjna)^[46], ale w latach 70. sytuacja uległa zmianie. W roku 1976 I sekretarz PZPR Gierek i premier Jaroszewicz wspólnie wystosowali nawet list Do Matek Polskich^[47], choć na ogół najbardziej aktywne były lokalne komórki Frontu Jedności Narodu^[48]. Obchody stały się częste w przedszkolach czy szkołach podstawowych^[49]. Co roku znani artyści tworzyli stosowne plakaty^[50], odpowiednio zestawiano też program telewizyjny. Po wprowadzeniu stanu wojennego wojewódzkie władze WRON honorowały kobiety-matki^[51], a potem egzekutywy PZPR, łącznie z wojewódzkimi, spotykały się delegacjami matek^[52]. Od połowy lat 80. w tym dniu nawiązywano też do budowy Pomnika-Szpitala Centrum Zdrowia Matki-Polki^[53]. Partyjny periodyk ideologiczny umieszczał Dzień Matki wśród „obrzędów i świąt społeczno-kulturalnych”, które „wypełniają istotną rolę w kształtowaniu socjalistycznej świadomości społecznej”^[54].

Obecnie w Polsce święto to przypada na 26 maja. W tym dniu matki są zwykle obdarowywane laurkami, kwiatami oraz różnego rodzaju prezentami przez własne dzieci, rzadziej inne osoby. Święto to ma na celu okazanie matkom szacunku, miłości i podziękowania za trud włożony w wychowanie.