Eduard Julius Vortheil

Eduard Julius Vortheil

Data i miejsce urodzenia	19 września 1851 Tilsit, Królestwo Prus
Data i miejsce śmierci	25 lutego 1927 Pabianice
Zawód, zajęcie	dyrektor kin i teatrów

Eduard Julius Vortheil (ochrzczony jako Julius Eduard)^[1] (ur. 19 września 1851 w Tilsit, Królestwo Prus, zm. 25 lutego 1927 w Pabianicach)^[1][2] – pionier kinematografii, założyciel kin i teatrów na ziemiach polskich.

Według legendy, Eduard Vortheil w młodości uciekł z domu w Holandii. Miało to być skutkiem obwiniania go przez rodziców o śmierć brata. W trakcie zabawy lub bójki na nabrzeżu chłopiec ponoć wpadł do wody i nadział się na kotwicę. Historia ta nie została jednak potwierdzona w odpowiednich źródłach. Rzekomo holenderskie pochodzenie Vortheila podważają z kolei odnalezione dokumenty (akt małżeństwa rodziców, akt chrztu ojca), które wskazują, że Vortheilowie pochodzili z okolic Tilsit w Królestwie Prus^[1].

W wieku 15 lat miał przenieść się do Paryża^[3], gdzie ukończył szkołę średnią. Następnie, według wersji dostępnych w sieci, podjął studia chemiczne na uniwersytecie w Dorpacie, ale ich nie ukończył. Miał ponownie zawitać do Paryża, gdzie założył teatr variete, z którym jeździł po Europie^[4]. Zainteresowany dokonaniami braci Lumiere zakupił jedną z ich kamer. W związku z wiedzą chemiczną zdobytą w Dorpacie, podobno potrafił sam wywoływać filmy. Wyjechał do Cesarstwa Rosyjskiego, gdzie – być może jako pierwszy – otrzymał koncesję na prowadzenie kinoteatru (jej odpis ma znajdować się w petersburskim archiwum)^[3][1].

Przypisuje mu się nagranie koronacji cara Mikołaja II, która odbyła się 26 maja 1896 roku w Petersburgu. W orszaku na dworze cara znalazł się szach Persji Mozaffar ad-Din Szah Kadżar, który – zafascynowany dziełem Vortheila – miał zaprosić go do filmowania swojego dworu. W związku ze zrealizowanym zadaniem Vortheil przebywał w Teheranie ponoć 3 miesiące, nagrywając oraz wyświetlając filmy na dworze szacha. Ponadto został mianowany honorowym obywatelem Persji i otrzymał wysokie odznaczenie (do 1939 roku znajdowało się w rękach rodziny Masickich z Pabianic)^[5][3][1].

Do Polski Eduard Vortheil miał trafić na początku XX wieku i związać się z Łodzią. Tutaj wraz z Teodorem Junodem, ojcem aktora Eugeniusza Bodo, przy ul. Piotrkowskiej 21 założył pierwszy stały teatr w mieście^[6]. Później przenieśli go na Piotrkowską 17 do kamienicy Chaima Bławata, gdzie organizowali zarówno pokazy teatralne, jak i filmowe. Gdy zebrali wystarczające środki, na skrzyżowaniu Piotrkowskiej i dawnej Cegielnianej (dziś Jaracza, obecnie w tym miejscu znajduje się Dom Handlowy „Magda”) powstał nowy, osobny budynek - słynna „Urania”, kompleks rozrywkowo-gastronomiczny, najbardziej ceniona scena artystyczna w Łodzi^[1][4]. W tamtym okresie wyświetlano filmy takie jak: Paryżanka w swoim buduarze, Żandarm chce pić, Cudowna Lampa Alladyna, Zatrute Kurczę. Seanse właściciele kinoteatru kierowali głównie do zamożnych kupców, przedsiębiorców, pracowników kantorów różnych narodowości^[4].

Według popularnej wersji, w 1911 roku podczas konnej wycieczki Eduard miał zobaczyć Pabianice, w których zakochał się od pierwszego wejrzenia (zabudowania miały przypominać mu rodzinne strony)^[3][1]. Postanowił się tu przeprowadzić, a już w następnym roku otrzymał pozwolenie na budowę pierwszego kina w tym mieście (2 czerwca 1912 roku)^[5][3][1]. Drogi Teodora Junoda i Vortheila rozeszły się.

Pierwsze seanse w kinoteatrze „Luna” (później „Mazur”) miały odbyć się w 1913 roku. Coraz starszy Eduard zaczął prowadzić obiekt w spółce z Pabianiczaninem Rudolfem Masickim^[7]. Kino liczyło 600 miejsc na widowni^[8], a na jego deskach grały takie gwiazdy jak: Mieczysława Ćwiklińska, Stefan Jaracz, Józef Węgrzyn, Kazimierz Junosza-Stępowski^[8]. Vortheil miał mieć znajomości we Francji i sprowadzać filmy do Pabianic prosto z Paryża^[1].

W 1918 roku „Luna” miała zostać rozbudowana, a Vortheil - jako schorowany samotnik bez rodziny - zamieszkał z rodziną Masickich przy ul. św. Rocha 12 (tuż obok kina), a udziały odsprzedał Rudolfowi Masickiemu^[3][1]. Jego własny dom miał zostać rozebrany, a belki wykorzystane do wspomnianej przebudowy „Luny”^[1][3].

Eduard Vortheil zmarł 25 lutego 1927 roku w Pabianicach. Został pochowany na miejscowym cmentarzu ewangelicko-augsburskim. Na jego nagrobku widnieje napis: „pionier kinematografii”^[1].

W 2002 powstał film biograficzny o Vortheilu, pt. Eduard Julius Vortheil. Sny i marzenia pioniera fotografii w reżyserii Andrzeja Perza i Zbigniewa Gajzlera^[10].

W serialu Bodo (2016) postać Vortheila została zagrana przez Roberta Gonerę^[11].