Enrique Laygo

Enrique Laygo
Data i miejsce urodzenia

16 czerwca 1897
Lipa

Data i miejsce śmierci

28 czerwca 1932
Manila

Narodowość

filipińska

Język

hiszpański

Dziedzina sztuki

literatura

Enrique Laygo y Kalaw (ur. 16 czerwca 1897 w Lipie, zm. 28 czerwca 1932 w Manili) – filipiński pisarz i dziennikarz. Prawnik z wykształcenia, był dziennikarzem i publicystą o ambicjach politycznych. Prozaik, tworzący głównie w języku hiszpańskim, znany przede wszystkim ze swoich opowiadań. Laureat Nagrody Zobla (1925).

Życiorys

Młodość i wykształcenie

Urodził się 16 czerwca 1897 w Lipie w dzisiejszej prowincji Batangas[1][2]. Był najmłodszym dzieckiem Miguela Laygo oraz Cataliny Kalaw[3]. Pierwsze lata życia Laygo przypadły na burzliwy okres w historii archipelagu, w tym na rewolucję filipińską oraz wojnę amerykańsko-filipińską[4][5]. Gdy miał 12 lat, w początkach zatem amerykańskiego panowania na archipelagu, został wysłany do Manili[6]. Kształcił się tam w jezuickim kolegium świętego Ksawerego, następnie zaś w prestiżowym stołecznym Ateneum, które ukończył w 1916 roku[1][7]. Studiował prawo, jednak nigdy nie podjął pracy w zawodzie[8].

Aktywność zawodowa oraz działalność literacka

Poświęcił się dziennikarstwu oraz aktywności literackiej. Skorzystał przy tym z nieco niespodziewanego rozkwitu rodzimej, filipińskiej prasy wydawanej w języku hiszpańskim, zjawiska charakterystycznego dla pierwszej dekady amerykańskich rządów[9]. Debiutował niemniej jako poeta[10]. Wszedł do zespołu redakcyjnego dziennika „El Filipino” kierowanego przez Claro M. Recto[11][12]. Po zamknięciu tego pisma, na zaproszenie Manuela Bernabé, podjął pracę w „La Vanguardii”[1]. Na jego łamach publikował niektóre ze swych wierszy, przede wszystkim jednak swoje opowiadania[13]. Kierował działem wydawniczym filipińskiej Biblioteki Narodowej, wykładał język hiszpański na Uniwersytecie Filipińskim oraz zajmował się korektą tekstów przygotowywanych na potrzeby filipińskiego Kongresu[14]. Pracował w „El Debate”, dzienniku porannym założonym i kierowanym przez Francisco Varonę i Ramóna A. Torresa. Był współpracownikiem rozmaitych hiszpańskojęzycznych pism ukazujących się na Filipinach, między innymi „Excelsiora”, na łamach którego publikował opowiadania i nowele[1]. Nieobca mu była również działalność polityczna, bez powodzenia kandydował zresztą do krajowego parlamentu[15]. Wspierał też emancypację filipińskich kobiet[16].

Znalazł się wśród twórców uwzględnionych w Parnaso filipino. Antología de poetas del archipiélago magallánico z 1922, obszernym opracowaniu obejmującym tak prace hiszpańskojęzycznych poetów filipińskich, jak i poetów hiszpańskich związanych z Filipinami[17][18]. W literaturze naukowej zwraca się jednak uwagę przede wszystkim na dorobek prozatorski pisarza. W jego ramach szczególnym uznaniem cieszą się tworzone przez Laygo krótkie formy, nawiązujące swoją stylistyką do tradycji hiszpańskiego ekspresjonizmu[19][20]. Ukazywały się one na łamach rozmaitych tytułów prasowych między 1919 a 1932, jedynie z rzadka były zbierane i publikowane w postaci książkowej[21]. Także w prasie, mianowicie we wspomnianym już dzienniku „El Debate” pojawiała się w odcinkach powieść jego autorstwa znana jako Primero, el Corazón[22]. Z tych też względów niekiedy dorobek Laygo opisuje się jako fragmentaryczny i rozproszony[23]. Sam twórca do krótkich form prozatorskich stanowiących integralną część tradycji literackiej całego świata hiszpańskojęzycznego przykładał szczególną wagę[24]. W eseju z 1926 uznał je za gatunek literacki przyszłości. Podkreślał przy tym jego techniczną trudność[25][26]. Wśród jego najbardziej znanych opowiadań wymienia się Caretas, Tirong, Idolo con Pies de Barro, La Fuega, La Risa czy Siempre Igual[13].

Laygo pisał przede wszystkim w języku hiszpańskim, który uważał już za integralną część dziedzictwa kulturowego kraju[27][28]. Władał też tagalskim, największym językiem rodzimym dla Filipin[29]. Podczas studiów nauczył się dodatkowo angielskiego[27]. Jako dziennikarz znany był z ostrego i bezpośredniego języka[8]. Krótkie utwory prozatorskie, a zatem podstawowa dla jego twórczości forma ekspresji literackiej, wyróżniają się z kolei wyrafinowanym stylem oraz umiejętnie kreślonymi portretami psychologicznymi[30][31]. Osadzone są ponadto głęboko we współczesnym pisarzowi społeczeństwie filipińskim, odmalowując je w niezwykle spostrzegawczy i błyskotliwy sposób[32][33]. Pozbawione są przy tym typowego dla epoki nacjonalistycznego zabarwienia, widocznego na przykład w pracach tworzącego w języku tagalskim Jose Corazon de Jesusa[34][35].

Śmierć i pochówek

Został zastrzelony 28 czerwca 1932 w Manili[8][36]. Zabójcą pisarza był Juan Dimayuga, brat i jednocześnie sekretarz deputowanego Jose Dimayugi, którego to Laygo ostro krytykował w swojej publicystyce politycznej[37]. Twórcę pochowano na starym cmentarzu w rodzinnej Lipie[38].

Nagrody i wyróżnienia

Laygo był nagradzany w wielu konkursach literackich[39][40]. W 1925 otrzymał Nagrodę Zobla, najważniejsze wyróżnienie przyznawane Filipińczykom tworzącym w języku hiszpańskim. Nagrodzony został za zbiór opowiadań zatytułowany Caretas[41][42]. Sześć lat później wydał kolejny zbiór, na który złożyły się teksty publikowane w „Excelsiorze”[43]. Ponownie nosił on tytuł Caretas[44][45]. Przedmowę do niego napisał Rafael Palma[1]. Książka ta w 1957 doczekała się angielskiego tłumaczenia pióra Alfredo S. Veloso, opublikowanego jako Masks[46].

Spuścizna

Laygo aktywny był twórczo w okresie nazywanym złotym wiekiem filipińskiej literatury hiszpańskojęzycznej[8][47]. Jego dorobek powinien być zatem analizowany w kontekście obfitszej niż wcześniej produkcji literackiej w języku dawnych kolonizatorów, głównie w reakcji na narzucaną odgórnie amerykanizację archipelagu[48]. Zaliczany jest do niezbyt licznej choć istotnej grupy pisarzy, którzy, wykorzystując w swojej twórczości kastylijski, nie wywodzili się jednocześnie z tradycyjnej filipińskiej elity[49]. W dalszym ciągu jednak przynależał do miejskiej inteligencji i jako jej przedstawiciel nie był w stanie dotrzeć na szerszą skalę do posługującej się przede wszystkim tagalskim oraz innymi językami rodzimymi ogromnej większości mieszkańców kraju[50].

Popularność i rozpoznawalność, którą zyskał za życia, nie spowolniła tym samym spadku znaczenia hiszpańskiego na Filipinach. Proces ten był zauważalny już dla samego twórcy i jeszcze przyspieszył po jego przedwczesnej śmierci[51]. Właśnie stopniowe wyparcie tego języka z filipińskiej przestrzeni publicznej jest powodem, dla którego twórczość Laygo pozostaje nieznana zdecydowanej większości współczesnych Filipińczyków[52]. Przez dekady sięgano po nią stosunkowo rzadko również poza archipelagiem, w tym w Stanach Zjednoczonych[53]. Pewien wzrost zainteresowania dorobkiem pisarza dało się zauważyć dopiero w XXI wieku[54]. Z inicjatywy Instytutu Cervantesa wydano wówczas zbiór jego opowiadań zatytułowany Relatos (2015)[55][56].

Życie prywatne

W lipcu 1926 w Baguio poślubił Florencię Katigbak[57][13]. Doczekał się z nią pięciorga dzieci, czterech synów oraz jednej córki[57]. Kobieta przeżyła męża o kilka dekad, zmarła 9 sierpnia 1985[38].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Amor Tirano. [w:] Revista Filipina [on-line]. revista.carayanpress.com, Verano 2007. [dostęp 2022-06-24]. (hiszp.).
  2. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xiv-xv.
  3. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xiv.
  4. ↑ V. Almario: Himagsíkang 1896. [w:] Sagisag Kultura (Vol 1) [on-line]. philippineculturaleducation.com.ph, 2015. [dostęp 2026-08-19]. (tagalski).
  5. ↑ V. Almario: Digmáang Filipíno-Americano. [w:] Sagisag Kultura (Vol 1) [on-line]. philippineculturaleducation.com.ph, 2015. [dostęp 2026-08-20]. (tagalski).
  6. ↑ Álvarez-Tardío 2024 ↓, s. 130.
  7. ↑ Álvarez-Tardío 2024 ↓, s. 130-131.
  8. 1 2 3 4 Rocío Ortuño Casanova, Christy Conta, Jad Monsod: Biografía de Enrique K. LAYGO (Lipa, Batangas, 1897-Manila, 1932). [w:] Biografías de autores de la Literatura filipina en español [on-line]. cervantesvirtual.com. [dostęp 2022-06-24]. (hiszp.).
  9. ↑ Mariño 1987 ↓, s. ix-x.
  10. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xxiii.
  11. ↑ Godoy 2015 ↓, s. 38.
  12. ↑ Sinardet i Ortuño Casanova 2025 ↓, s. 222.
  13. 1 2 3 Nicanor G. Tiongson: Laygo, Enrique K.. [w:] CCP Encyclopedia of Philippine Art Digital Edition [on-line]. epa.culturalcenter.gov.ph. [dostęp 2026-08-09]. (ang.).
  14. ↑ Álvarez-Tardío 2022 ↓, s. 221.
  15. ↑ Sinardet 2025 ↓, s. 214.
  16. ↑ Hagimoto 2023 ↓, s. 694.
  17. ↑ Parnaso filipino. [w:] Universitat de Barcelona [on-line]. cercabib.ub.edu. [dostęp 2026-08-25]. (kat.).
  18. ↑ Donoso 2014 ↓, s. 11, 22.
  19. ↑ Gasquet 2022 ↓, s. 178.
  20. ↑ García Castellón 2011 ↓, s. 165.
  21. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. vii.
  22. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. lxi.
  23. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xxviii.
  24. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xxx.
  25. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xxix.
  26. ↑ Gasquet 2022 ↓, s. 179.
  27. 1 2 Álvarez-Tardío 2022 ↓, s. 220.
  28. ↑ Abel Verard Méndez: Una invitación para descubrir el legado de Filipinas al mundo hispánico. [w:] Universidad Rey Juan Carlos [on-line]. urjc.es, 2021-04-12. [dostęp 2026-08-28]. (hiszp.).
  29. ↑ Aspillera i Canseco Hernandez 2007 ↓, s. 10.
  30. ↑ Gasquet 2018 ↓, s. 326.
  31. ↑ Palma 1931 ↓, s. vi.
  32. ↑ Palma 1931 ↓, s. vii.
  33. ↑ Unson 1969 ↓, s. 289-290.
  34. ↑ V. Almario: Jose Corazon de Jesus. [w:] Sagisag Kultura (Vol 1) [on-line]. philippineculturaleducation.com.ph, 2015. [dostęp 2026-08-25]. (tagalski).
  35. ↑ Rocío Ortuño Casanova: Introducción temática a la Literatura filipina en español. [w:] Literatura filipina en español [on-line]. cervantesvirtual.com. [dostęp 2026-08-26]. (hiszp.).
  36. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. viii.
  37. ↑ Sinardet i Ortuño Casanova 2025 ↓, s. 228.
  38. 1 2 Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. ix.
  39. ↑ Palma 1931 ↓, s. v.
  40. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xxiv.
  41. ↑ Edgardo Tiamson, Pilar E. Mariño, Florentino Hornedo and Nicanor G. Tiongson, Jonathan Chua, Lourdes Brillantes: Philippine Literature in Spanish. [w:] CCP Encyclopedia of Philippine Art Digital Edition [on-line]. epa.culturalcenter.gov.ph, 1994, 2018. [dostęp 2026-08-10]. (ang.).
  42. ↑ Lifshey 2017 ↓, s. 22.
  43. ↑ Edgardo Tiamson: Caretas. [w:] CCP Encyclopedia of Philippine Art Digital Edition [on-line]. epa.culturalcenter.gov.ph. [dostęp 2026-08-09]. (ang.).
  44. ↑ Mojarro Romero 2018a ↓, s. 657.
  45. ↑ Unson 1969 ↓, s. 289.
  46. ↑ Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xliv.
  47. ↑ Sinardet 2025 ↓, s. 212.
  48. ↑ A Golden Age?. [w:] University of Michigan Library [on-line]. umich.edu. [dostęp 2026-08-20]. (ang.).
  49. ↑ Mojarro Romero 2018a ↓, s. 669.
  50. ↑ Álvarez-Piñer 2019 ↓, s. 94-95.
  51. ↑ Álvarez-Piñer 2019 ↓, s. 94-96.
  52. ↑ Sales 2025 ↓, s. 95.
  53. ↑ de Morelos 1951 ↓, s. 179.
  54. ↑ Mojarro Romero 2018b ↓, s. 9.
  55. ↑ Xalbador García: Literatura hispanofilipina, la gran desconocida / La Semanal. [w:] La Jornada [on-line]. jornada.com.mx, 2021-05-16. [dostęp 2026-08-27]. (hiszp.).
  56. ↑ Instituto Cervantes: Enrique K. Laygo. Relatos. [w:] Publicaciones [on-line]. cervantesvirtual.com. [dostęp 2026-08-27]. (hiszp.).
  57. 1 2 Álvarez-Tardío 2015 ↓, s. xix.

Bibliografia

  • Introducción. W: Beatriz Álvarez-Tardío: Enrique K. Laygo "Relatos" Edición Crítica de Beatriz Álvarez Tardío con la colaboración de María Luna Vico. Manila: Instituto Cervantes de Manila, 2015, s. vii–lxvii.
  • Jorge Mojarro Romero. El estudio de la literatura hispanofilipina durante el siglo XX. „Nueva Revista de Filología Hispánica”. 66 (2), s. 651-681, 2018. El Colegio de México. ISSN 2448-6558. (hiszp.). 
  • Prologo. W: Enrique K. Laygo: Caretas : (Cuentos filipinos). Rafael Palma (red.). Manila: General Print Press, 1931, s. v–viii.
  • Axel Gasquet. La narrativa de Benigno del Río. „Revista de Crítica Literaria Latinoamericana”. 44 (88), s. 315-336, 2018. Centro de Estudios Literarios "Antonio Cornejo Polar"- CELACP. ISSN 0252-8843. (hiszp.). 
  • Paraluman S. Aspillera, Yolanda Canseco Hernandez: Basic Tagalog for Foreigners and Non-Tagalogs. Tokyo, Rutland, Singapore: Tuttle Publishing, 2007. ISBN 978-0-8048-3837-5. (ang.).
  • Capítulo 11 Max Factor, bermellón en los labios y sangre en las uñas: cine y sufragismo en Enrique K. Laygo. W: Beatriz Álvarez-Tardío: El desafío de la modernidad en la literatura hispanofilipina (1885–1935). Rocío Ortuño Casanova, Axel Gasquet (red.). Leiden, Boston: Brill, 2022, s. 219–234. ISBN 978-90-04-51406-5.
  • Adam Lifshey. RECIPES FOR REVISION Digesting American Empire in the Philippines via Filipina Literature in Spanish. „Kritika Kultura”. 29, s. 3-50, 2017. Ateneo de Manila University. ISSN 1656-152X. (ang.). 
  • Antonio Checa Godoy. La prensa filipina en español entre dos guerras (1899-1941). „Revista internacional de Historia de la Comunicación”. 4 (1), s. 22-51, 2015. Asociación de Historiadores de la Comunicación. ISSN 2255-5129. (hiszp.). 
  • Spanish in the Philippines: A state language. W: Carlos Madrid Álvarez-Piñer: The economic and commercial influence of Spanish-based languages. Madrid: Ministry of Economy and Business (Ministerio de Economía y Empresa), 2019, s. 89–101.
  • Capítulo 9 La modernidad agónica en los cuentos de Manuel Bernabé. W: Axel Gasquet: El desafío de la modernidad en la literatura hispanofilipina (1885–1935). Rocío Ortuño Casanova, Axel Gasquet (red.). Leiden, Boston: Brill, 2022, s. 172–201. ISBN 978-90-04-51406-5.
  • Beatriz Álvarez-Tardío. Enrique K. Laygo como crítico literario y ‘la multiformidad de medios de servir al país’. „La nueva literatura hispánica”. 28, s. 129-154, 2024. ISSN 2695-9348. (hiszp.). 
  • La “Edad de oro” de las literaturas filipinas en español. W: Emmanuelle Sinardet: Introducción a la literatura hispanofilipina. Rocío Ortuño Casanova, Beatriz Álvarez- Tardío, Axel Gasquet, Jorge Mojarro y Emmanuelle Sinardet (red.). London, New York: Routledge, 2025, s. 211–219. ISBN 978-90-04-51406-5.
  • Prensa y literatura: espacios de diálogo y de intersección. W: Emmanuelle Sinardet, Rocío Ortuño Casanova: Introducción a la literatura hispanofilipina. Rocío Ortuño Casanova, Beatriz Álvarez- Tardío, Axel Gasquet, Jorge Mojarro y Emmanuelle Sinardet (red.). London, New York: Routledge, 2025, s. 220–230. ISBN 978-90-04-51406-5.
  • Marlon James Sales. Review of Doña Perfecta: Isang Nobela. „Perspectives in the Arts and Humanities Asia”. 15 (1), s. 94-98, 2025. Ateneo de Manila University. ISSN 2719-0803. (ang.). 
  • Ben Cailles Unson. La literatura hispanofilipina. „Revista de la Facultad de Filosofía y Letras”. 19, s. 275-291, 1969. ISSN 0570-7218. (hiszp.). 
  • Isaac Donoso. Ensayo historiográfico de las letras en Filipinas. „Transmodernity: Journal of Peripheral Cultural Production of the Luso-Hispanic World”. 4 (1), s. 7-23, 2014. ISSN 2154-1361. (hiszp.). 
  • Koichi Hagimoto. Review Reviewed Work(s): El desafío de la modernidad en la literatura hispanofilipina (1885-1935) by Rocío Ortuño Casanova and Axel Gasquet. „Hispania”. 106 (4), s. 693-694, 2023. American Association of Teachers of Spanish and Portuguese. ISSN 0018-2133. (ang.). 
  • L.C. de Morelos. Review Reviewed Work(s): Stories of the Spanish-Speaking World by James R. Browne. „Revista Hispánica Moderna”. 17 (1/4), s. 179, 1951. University of Pennsylvania Press. ISSN 1944-6446. (hiszp.). 
  • Jorge Mojarro Romero. Presentación. La literatura hispanofilipina en el contexto hispanoamericano. „Revista de Crítica Literaria Latinoamericana”. 44 (88), s. 9-12, 2018. Centro de Estudios Literarios "Antonio Cornejo Polar"- CELACP. ISSN 0252-8843. (hiszp.). 
  • Introduction. W: Jesús Balmori: Cuentos de Balmori. Pilar Eugenia Mariño (trans.). Manila: National Book Store, 1987, s. ix–xvi.
  • Lengua y letras hispánicas en Filipinas. Síntesis histórica y elegía. W: Manuel García Castellón: Entre España y Filipinas: José Rizal, escritor. Ma. Dolores Elizalde Pérez Grueso (red.). Madrid: Agencia Española de Cooperación Internacional (AECID), 2011, s. 149-170. ISBN 978-84-8347-148-7.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.