Europejska Fundacja Nauki

Europejskie Towarzystwo Naukowe (ang. European Science Foundation [ESF]; fr. Association fondation européenne de la science) jest stowarzyszeniem działającym na podstawie prawa lokalnego Alzacji–Mozeli (region we wschodniej Francji).^[1] Siedziba znajduje się w Strasburgu. W 2025 roku stowarzyszenie liczy dziesięć członków z ośmiu państw: Belgii, Bułgarii, Francji, Węgier, Luksemburga, Rumunii, Serbii i Turcji.^[2]

W ramach oceny wniosków grantowych ESF prowadzi system recenzentów, w którym zasadnicza praca intelektualna związana z oceną naukową jest zlecana na zewnątrz.^[3] Oceny przeprowadzają zewnętrzni naukowcy, podczas gdy ESF zapewnia ramy administracyjne (bezpośrednie zaproszenia e-mailowe do recenzentów, portal składania wniosków, terminy).^[4] Recenzenci zazwyczaj pracują społecznie lub otrzymują od ESF honorarium – jednorazowe i stosunkowo niewielkie wynagrodzenie.^[5][6] Sama ESF pobiera prowizję od organizacji, która zleciła przeprowadzenie recenzji.^[7]

W 2008 roku EUROHORCs (European Heads of Research Councils; rozwiązane w 2011 r., kiedy jego członkowie utworzyli Science Europe) opublikowało mapę drogową dla bardziej konkurencyjnej Europejskiej Przestrzeni Badawczej.^[8] ESF pełniła wówczas rolę agencji wykonawczej dla instrumentów finansowania i koordynacji EUROHORCs, które zostały wygaszone w latach 2011–2014, kiedy krajowe organizacje badawcze wycofały się z modelu wspólnego ESF. Na poziomie ESF nie ustanowiono równoważnego instrumentu międzyrządowego.

W tym samym okresie finansowanie badań w UE zostało skoncentrowane w ramach programów ramowych Komisji Europejskiej, w szczególności w programie Horizon 2020. Został on uruchomiony w 2014 roku z budżetem prawie 80 miliardów euro (około 30 miliardów więcej niż w poprzednim siódmym programie ramowym, FP7). Program miał na celu ujednolicenie inicjatyw badawczych i innowacyjnych UE w jednym frameworku, wzmocnienie globalnej konkurencyjności Europy oraz sprostanie głównym wyzwaniom społecznym poprzez skoordynowane finansowanie na poziomie Unii.^[9]

ESF nie pełni już swojej wcześniejszej roli w realizacji programów finansowania EUROHORCs. Zamiast się rozwiązać, działa nadal jako stowarzyszenie na podstawie prawa lokalnego Alzacji–Mozeli (region w północno-wschodniej Francji ze szczególnym reżimem prawnym), świadcząc głównie administracyjne usługi projektowe i aplikując o udział w projektach UE w celu pozyskania finansowania.^[1][10] W rezultacie dzisiejsza ESF znacznie różni się od organizacji, która niegdyś koordynowała europejskie programy badawcze, choć nadal posługuje się tą samą nazwą.

European Reference Index for the Humanities (ERIH) został uruchomiony przez ESF w 2002 roku za pośrednictwem jej Standing Committee for the Humanities jako indeks referencyjny czasopism humanistycznych.^[11] Od 2008 r. wstępna klasyfikacja A/B/C w ERIH wywołała krytykę redaktorów i towarzystw naukowych, które ostrzegały przed możliwym nadużywaniem jej w ocenach badań; media branżowe informowały o skoordynowanych protestach i wycofywaniu się czasopism.^[12][13] W styczniu 2009 r. ESF zrezygnowała z ocen literowych i zastąpiła je kategoriami opisowymi.^[12]

W 2014 r. odpowiedzialność za ERIH została przeniesiona z ESF do norweskiego NSD – Norwegian Centre for Research Data, a indeks został ponownie uruchomiony i rozszerzony jako ERIH PLUS o nauki społeczne.^[14][15]

Lokalne relacje prasowe w Strasburgu pod koniec 2012 r. odnotowały obawy, że ESF może zostać rozwiązana lub przeniesiona do Brukseli w miarę konsolidacji instytucji na poziomie europejskim, jednocześnie wskazując na deklarowaną preferencję ESF, by pozostać w Strasburgu. Ta sama relacja zwracała uwagę na spadek zatrudnienia w tamtym okresie i wskazywała na zgromadzenie ogólne z końca listopada 2012 r. jako punkt decyzyjny.^[16] W grudniu 2012 r. członkowie ESF odłożyli ostateczną decyzję w sprawie przyszłości organizacji do końca 2014 r.^[17]

W październiku 2011 r. większość organizacji członkowskich European Science Foundation (krajowych instytucji finansujących badania oraz prowadzących działalność badawczą) powołała Science Europe, stowarzyszenie z siedzibą w Brukseli, utworzone w celu reprezentowania ich wspólnych interesów i koordynowania polityki badawczej na poziomie europejskim.^[18][19] Zmiana ta oznaczała strategiczne odejście od tradycyjnych ról ESF — zarządzania programami i dystrybucji finansowania — na rzecz wyspecjalizowanej platformy do rzecznictwa i zbieżności polityk z instytucjami Unii Europejskiej.^[20]

Science Europe przejęła wiele funkcji koordynacyjnych i strategicznych dotychczas wykonywanych przez ESF, lecz nie została zaprojektowana do bezpośredniego prowadzenia programów finansowania.^[20] W latach 2011–2015 ESF stopniowo wygaszała działania w zakresie sieciowania badań i przekazała Science Europe część funkcji politycznych i reprezentacyjnych.^[20]

Po tej transformacji ESF działa jako stowarzyszenie na podstawie lokalnego prawa Alzacji–Mozeli (Alsace–Moselle), nie posiadając już statusu prawnego fundacji, i kontynuuje działalność jako mniejsza organizacja świadcząca usługi dla nauki, koncentrując się m.in. na recenzowaniu (peer review), ewaluacji badań oraz utrzymywaniu platform naukowych.^[21][22] Science Europe stała się głównym organem reprezentacyjnym i rzeczniczym krajowych instytucji finansujących i prowadzących badania w Europie.^[18]

Krajowa agencja finansująca Portugalii FCT zleciła ESF wsparcie dwuetapowej ewaluacji krajowych jednostek B+R.^[23] Proces i jego wyniki były kwestionowane przez część portugalskiego środowiska naukowego; w kwietniu 2015 r. Science określił ewaluację jako politycznie kontrowersyjną, relacjonując zmiany w kierownictwie FCT.^[24] W październiku 2014 r. Nature opublikowało felieton z cyklu World View autorstwa Amayi Moro-Martín, w którym mowa o „wadliwym procesie ewaluacji wspieranym przez ESF”; ESF zażądała sprostowania i zagroziła krokami prawnymi, co odnotował Retraction Watch; później ESF oświadczyła, że „na tym etapie” nie zamierza pozywać.^[25][26]

W grudniu 2014 roku czasopismo Physics World poinformowało, że ESF „przetrwała głosowanie nad rozwiązaniem” przeprowadzone wśród swoich członków, podczas gdy jej przyszła rola pozostawała niepewna, ponieważ wcześniejsze programy i funkcje polityczne zostały zakończone.^[27] Ówczesny dyrektor generalny Martin Hynes przyznał, że wiele większych krajowych organizacji członkowskich – zwłaszcza we Francji, Niemczech i Wielkiej Brytanii – wystąpiło, i że ESF może kontynuować działalność z mniejszą bazą członkowską.

„Pytanie brzmi, czy będzie wystarczająca liczba członków, aby organizacja mogła dalej działać z wiarygodnością” – stwierdził Hynes, dodając, że zgodnie ze zmienionymi statutami mogłyby przystąpić także organizacje prywatne.^[27]

Peter Fletcher z brytyjskiej Rady ds. Nauki i Technologii (STFC) oświadczył, że STFC i inne brytyjskie rady badawcze są w trakcie występowania, określając powstanie Science Europe jako „pozytywną okazję dla europejskiej nauki”.^[27] Członkowie ESF zatwierdzili zmiany statutowe umożliwiające nowe kategorie członkostwa, w tym organizacje prywatne – Hynes uznał te działania za konieczne, aby uniknąć faktycznego rozwiązania ESF.^[27]

Uwaga: lista członków ESF dostępna jest tutaj; w 2025 roku ESF liczy dziesięciu członków, jednak brak wskazań, aby organizacje prywatne były zaangażowane.

Międzyrządowy program COST (European Cooperation in Science and Technology) – długo zarządzany przez ESF – w 2014 roku uzyskał niezależność prawną jako Stowarzyszenie COST (COST Association) działające na podstawie prawa belgijskiego. Przejmując umowę z Komisją Europejską, nowa organizacja miała zapewnić stabilność i ciągłość misji sieciowania COST; rozdzielenie to było powszechnie postrzegane jako widoczne ograniczenie portfolio ESF.^[28]

Od momentu uzyskania niezależności COST rozszerzył swoją działalność: raport roczny za 2024 rok odnotowuje ponad 40 organizacji członkowskich, 324 aktywne działania COST (COST Actions) oraz ponad 60 000 zaangażowanych badaczy i innowatorów – to około jedna trzecia więcej od początku programu Horizon Europe.^[29] COST Actions mają na celu finansowanie współpracy (spotkania, szkoły treningowe, krótkoterminowe misje naukowe), a nie samych badań. Stanowią część polityki UE „Widening Participation”; w ramach Horizon 2020 COST przeznaczył 50% swojego budżetu dla badaczy z tzw. „krajów widening”, aby szerzyć doskonałość i wzmacniać inkluzywność w Europejskiej Przestrzeni Badawczej.^[30][31]

W kwietniu 2017 roku prasa regionalna poinformowała, że ESF potwierdziła swoją obecność w Strasburgu „na innych zasadach”, opisując redukcję zatrudnienia z około 120 do 19 pracowników po trzech planach zwolnień (dwa dobrowolne, jeden obowiązkowy).

Następnie ESF zaczęła oferować usługi administracyjne pod marką Science Connect.^[10] W 2025 roku, zachowując swoją nazwę, ESF ponownie pojawiła się pod nową identyfikacją marki.

Następujące dziesięć organizacji członkowskich jest wymienionych na stronie internetowej Europejskiego Towarzystwa Naukowego:^[2]

• Belgia: Fonds de la Recherche Scientifique
• Bułgaria: Българска академия на науките
• Francja: Institut français de recherche pour l’exploitation de la mer
• Węgry: Magyar Tudományos Akadémia
• Luksemburg: Fonds National de la Recherche
• Rumunia: Consiliul Național al Cercetării Științifice
• Serbia: Српска академија наука и уметности
• Turcja: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu

Zgromadzenie Ogólne jest organem decyzyjnym ESF. Wybiera prezydenta ESF oraz Executive Board, zatwierdza budżet i sprawozdania finansowe, a także przyjmuje nowych członków. Delegatów Zgromadzenia wyznaczają organizacje członkowskie ESF. Executive Board ustala ogólną strategię ESF i nadzoruje jej realizację; składa się z prezydenta ESF i 3–8 przedstawicieli organizacji członkowskich i zbiera się dwa razy w roku. Prezydent oficjalnie reprezentuje ESF na zewnątrz oraz w relacjach z innymi organizacjami. Chief Executive odpowiada za zarządzanie biurem ESF i zapewnia realizację uchwał Zgromadzenia Ogólnego oraz Executive Board. Od 2019 roku stanowisko to pełni Nicolas Walter, którego kadencja jest bezterminowa.^[32] Pomimo że ESF publicznie promuje plan równości płci, jak dotąd tylko jedna kobieta zajmowała to stanowisko: Marja Makarow (2008–2011).^[33]

• https://www.esf.org/