Félicien Kabuga

Félicien Kabuga (ur. 1 marca 1933 w sektorze Muniga, dawna prefektura Byumba, Rwanda, zm. 16 maja 2026 w Hadze^[1]) – rwandyjski przedsiębiorca i jeden z najbardziej poszukiwanych przez lata podejrzanych o udział w ludobójstwie przeciw Tutsi w 1994 r. Według aktu oskarżenia oraz materiałów procesowych Organizacji Narodów Zjednoczonych miał odgrywać kluczową rolę jako organizator i finansista działań wspierających eksterminację ludności Tutsi, m.in. poprzez związki z radiostacją Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM) oraz poprzez wsparcie materialne i logistyczne dla bojówek Interahamwe. Postępowanie prowadzi Międzynarodowy Mechanizm Rezydualny dla Trybunałów Karnych^[2] (IRMCT), który przejął sprawy po Międzynarodowym Trybunale Karnym dla Rwandy (ICTR)^[3].

Félicien Kabuga należał do grona najzamożniejszych przedsiębiorców Rwandy w okresie poprzedzającym 1994 rok. W przekazach instytucji ścigania i w opracowaniach dotyczących sieci finansowania „Hutu Power” pojawia się jako osoba posiadająca zasoby, kontakty i możliwości organizacyjne, które – według aktu oskarżenia – zostały wykorzystane do wspierania struktur odpowiedzialnych za masowe zbrodnie. W materiałach informacyjnych wskazuje się m.in. na to, że w czasie objętym zarzutami był przewodniczącym komitetu inicjatywnego Radio Télévision Libre des Mille Collines oraz przewodniczącym komitetu tymczasowego Funduszu Obrony Narodowej od około 25 kwietnia 1994 roku do lipca 1994 roku^[3].

Zgodnie z opisem sprawy na stronie IRMCT, Kabuga jest oskarżony m.in. o ludobójstwo, bezpośrednie i publiczne podżeganie do ludobójstwa, spisek w celu popełnienia ludobójstwa, a także o prześladowania, eksterminację i zabójstwa jako zbrodnie przeciwko ludzkości^[4]. Według aktu oskarżenia i streszczenia zarzutów IRMCT, Kabuga miał być współzałożycielem radiostacji RTLM i działać w strukturze kierowniczej w sposób, który sprzyjał szerzeniu nienawiści i przemocy wobec Tutsi oraz innych osób uznanych za „sprzymierzeńców” Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego (RPF). Wskazuje się, że audycje emitowane na antenach Radio Télévision Libre des Mille Collines miały zniesławiać i grozić, a w niektórych przypadkach podawać informacje ułatwiające identyfikację i zabijanie ofiar^[4].

W opisie sprawy w Międzynarodowym Mechanizmie Rezydualnym dla Trybunałów Karnych podkreśla się też zarzuty dotyczące udzielania pomocy i podżegania wobec Interahamwe poprzez zapewnianie wsparcia materialnego, logistycznego, finansowego i moralnego. Jako przykład przytaczany jest rzekomo wspierany przez Féliciena Kabugę trzon bojówkarzy w rejonie Kimironko w Kigali, określany w materiałach jako „Félicien Kabuga’s Interahamwe”, a także zarzuty dotyczące zbierania funduszy na zakup broni i amunicji oraz roli w imporcie uzbrojenia dystrybuowanego następnie do sprawców zbrodni popełnionych w kilku prefekturach^[4].

Félicien Kabuga zbiegł z Rwandy po upadku rządu odpowiedzialnego za ludobójstwo i przez ponad dwie dekady unikał zatrzymania. Był poszukiwany na podstawie oskarżenia Międzynarodowym Trybunale Karnym dla Rwandy (ICTR) z końca lat 90., a instytucja Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych przejęła jurysdykcję nad jego sprawą i utrzymywała międzynarodowe działania poszukiwawcze^[3]. Félicien Kabuga został aresztowany 16 maja 2020 roku w rejonie Paryża (Asnières-sur-Seine) w wyniku działań francuskich służb we współpracy z biurem prokuratora Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych^[3]. Francuski sąd kasacyjny (Cour de cassation) utrzymał decyzję o przekazaniu, a 26 października 2020 roku Félicien Kabuga został przetransferowany do aresztu Organizacji Narodów Zjednoczonych w Hadze; podczas pierwszego stawiennictwa 11 listopada 2020 roku wprowadzono w jego imieniu nieprzyznanie się do winy^[3].

Proces rozpoczął się w Hadze, a oskarżenie zaczęło przedstawiać dowody jesienią 2022 roku, przy ograniczonym wymiarze sesji sądowych z uwagi na stan zdrowia oskarżonego^[3]. W 2023 roku Trybunał (większością) uznał, że Félicien Kabuga jest niezdolny do udziału w procesie i że jest bardzo mało prawdopodobne to, by odzyskał zdolność procesową. Izba rozważała tak zwaną „alternatywną procedurę ustaleń”, ale w sierpniu 2023 roku Izba Apelacyjna uznała, że taka procedura nie jest zgodna ze Statutem i Regulaminem Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych, nakazując bezterminowe zawieszenie postępowania i priorytetowe zajęcie się kwestią zwolnienia^[5]. W latach 2024–2026 sprawa koncentrowała się przede wszystkim na warunkach dalszego pozbawienia wolności, opcji zwolnienia i kwestii państwa przyjmującego, przy równoczesnym stałym monitorowaniu stanu zdrowia. Materiały roczne i decyzje procesowe zebrane przez Międzynarodowy Mechanizm Rezydualny dla Trybunałów Karnych opisują problemy praktyczne związane ze znalezieniem państwa, które przyjęłoby Féliciena Kabugę, a także spory wokół ewentualnego przeniesienia go do Rwandy^[5]. W listopadzie 2025 roku izba rozpatrująca kwestie zwolnienia uznała między innymi to, że Félicien Kabuga nie jest zdolny do podróży do Rwandy, a w styczniu 2026 roku w dokumentach apelacyjnych i proceduralnych podtrzymywano to, że ryzyko ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w razie transportu było kluczowe dla tej oceny^[5].

Sprawa Féliciena Kabugi miała duże znaczenie symboliczne i prawne: dotyczyła osoby przedstawianej przez oskarżenie jako ważny „finansowy i organizacyjny” element aparatu ludobójstwa, a jednocześnie pokazała ograniczenia międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości w sytuacji, gdy oskarżony w podeszłym wieku nie jest zdolny do rzetelnego udziału w procesie. Analizy prawnicze omawiające postępowanie Féliciena Kabugi (w tym debatę nad „postępowaniem alternatywnym”) stały się punktem odniesienia w dyskusji o standardach rzetelnego procesu, prawach osób z istotnymi zaburzeniami poznawczymi oraz obowiązkach trybunałów międzynarodowych wobec ofiar i oskarżonych^[6].