Filippo Turati

Filippo Turati

Filippo Turati około 1920 roku
Data i miejsce urodzenia	26 listopada 1857 Canzo, Królestwo Lombardzko-Weneckie
Data i miejsce śmierci	29 marca 1932 Paryż, Francja
Poseł do Izby Deputowanych
Okres	od 1896 do 1926
Przynależność polityczna	PSI (1892–1922) PSU (1922–1930)

Filippo Turati (ur. 26 listopada 1857 w Canzo, zm. 29 marca 1932 w Paryżu) – włoski prawnik, publicysta i polityk socjalistyczny^[1]. Był przywódcą nurtu reformistycznego we Włoskiej Partii Socjalistycznej (wł. Partito Socialista Italiano, PSI) oraz współzałożycielem czasopisma Critica Sociale^[2]. Przez trzydzieści lat zasiadał w parlamencie jako poseł (1896–1926)^[3]. Po rozbieżnościach z maksymalistami w 1922 roku założył Jednościową Partię Socjalistyczną (wł. Partito Socialista Unitario, PSU). Jako przeciwnik faszyzmu Mussoliniego, zmuszony do emigracji w 1926 roku, aż do śmierci prowadził z Paryża działalność antyfaszystowską.

Filippo Turati urodził się 26 listopada 1857 roku w Canzo w Królestwie Lombardzko-Weneckim^[4]. Jego ojciec, Pietro Turati, był urzędnikiem państwowym wysokiego szczebla. Studiował prawo na Uniwersytecie Bolońskim, gdzie uzyskał dyplom 11 lipca 1877 roku^[1].

W Mediolanie zaangażował się w środowisko artystyczne i poznał Arcangela Ghisleri, który wprowadził go w idee radykalizmu i pozytywizmu^[1]. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Turati opublikował prace z zakresu kryminologii, analizując związki między przestępczością a warunkami społecznymi^[1].

W kwietniu 1885 roku w Neapolu Turati poznał Annę Kuliscioff, rosyjską socjalistkę i lekarkę. Związek z Kuliscioff miał kluczowe znaczenie zarówno osobiste, jak i polityczne – pozostali razem do jej śmierci w 1925 roku^[1]. Dzięki niej Turati nawiązał kontakty ze środowiskami międzynarodowej socjaldemokracji i przyjął idee marksizmu.

W 1889 roku Turati i Kuliscioff założyli Ligę Socjalistyczną Mediolanu. W listopadzie 1890 roku Turati przejął od Ghisleri czasopismo Cuore e critica, przekształcając je w Critica Sociale, które ukazało się po raz pierwszy 15 stycznia 1891 roku^[5]. Pismo stało się najważniejszym forum włoskiego socjalizmu reformistycznego.

W 1892 roku na zjeździe w Genui Turati odegrał decydującą rolę przy założeniu Partii Socjalistycznej Pracowników Włoskich (od 1895 – PSI)^[1]. Od początku reprezentował nurt reformistyczny, opowiadając się za stopniową ewolucją społeczną poprzez działalność parlamentarną.

W 1896 roku Turati został po raz pierwszy wybrany do Izby Deputowanych z okręgu mediolańskiego^[3]. W maju 1898 roku podczas zamieszek w Mediolanie został aresztowany i skazany na dwanaście lat więzienia^[1]. Zwolniony w czerwcu 1899 roku dzięki amnestii, powrócił do parlamentu^[1].

W okresie rządów Giovanniego Giolittiego Turati wspierał współpracę socjalistów z siłami liberalnymi, co wielokrotnie prowadziło do konfliktów z maksymalistami w PSI^[1]. W 1903 roku Giolitti zaproponował Turatemu stanowisko w rządzie, lecz ten pod naciskiem maksymalistów odmówił^[1].

Turati zdecydowanie sprzeciwiał się wojnie libijskiej (1911–1912) oraz włoskiemu udziałowi w I wojnie światowej^[2]. Na kongresie PSI w Reggio nell'Emilia w 1912 roku maksymaliści pod przywództwem Benita Mussoliniego zyskali przewagę, marginalizując reformistów^[1].

Podczas wojny Turati przyjął formułę «ani wspierać, ani sabotować», starając się utrzymać jedność partii. Krytykował rząd, lecz jednocześnie wspierał pomoc dla rodzin żołnierzy^[1].

W styczniu 1921 roku na kongresie PSI w Livornie doszło do rozłamu – powstała Włoska Partia Komunistyczna^[1]. Turati bronił koncepcji stopniowych zmian, sprzeciwiając się bolszewickim metodom^[1].

W październiku 1922 roku, tuż przed marszem na Rzym, reformiści zostali wydaleni z PSI. Turati założył Jednościową Partię Socjalistyczną (PSU), której sekretarzem został Giacomo Matteotti^[2].

Po zamordowaniu Matteottiego przez faszystów 10 czerwca 1924 roku Turati wygłosił żałobną mowę w parlamencie. Opozycja zdecydowała się na secesję awentyńską – wycofanie z parlamentu – jednak taktyka ta nie przyniosła rezultatów^[1]. W 1925 roku PSU została rozwiązana przez władze faszystowskie, jednak kontynuowała działalność na emigracji aż do zjednoczenia z innymi grupami socjalistycznymi w 1930 roku^[1].

W listopadzie 1926 roku, dzięki pomocy Riccarda Bauera, Ferruccia Parriego, Carla Rosselliego i Sandra Pertiniego, Turati uciekł z Włoch. 11 grudnia 1926 roku dotarł łodzią na Korsykę, skąd udał się do Paryża^[1].

W Paryżu Turati napisał manifest Koncentracji Antyfaszystowskiej (1927) i działał na rzecz zjednoczenia sił socjalistycznych, które nastąpiło w 1930 roku^[1]. Ostrzegał opinię międzynarodową przed niebezpieczeństwem faszyzmu^[2].

Filippo Turati zmarł 29 marca 1932 roku w Paryżu z powodu zapalenia płuc^[4]. 10 października 1948 roku jego szczątki przeniesiono na Cmentarz Monumentalny w Mediolanie i spoczął obok Anny Kuliscioff^[6].

Filippo Turati jest uważany za jedną z kluczowych postaci włoskiego socjalizmu i założyciela nurtu socjaldemokratycznego we Włoszech^[1]. Jego dziedzictwo polityczne opiera się na idei reformizmu – przekonaniu, że socjalizm można osiągnąć ewolucyjnie, poprzez pracę parlamentarną i stopniowe reformy, a nie w drodze rewolucji^[5]. Po II wojnie światowej jego postać była marginalizowana przez Włoską Partię Komunistyczną, która promowała rewolucyjną wizję socjalizmu i krytykowała jego współpracę z siłami liberalnymi^[1]. Mimo to jego wkład w myśl socjologiczną, zwłaszcza wczesne prace na temat społecznych uwarunkowań przestępczości, oraz jego rola jako lidera antyrewolucyjnego skrzydła ruchu robotniczego są uznawane za istotny element historii Włoch^[2].