Franciszek Tokarz

Franciszek Tokarz

ks. Franciszek Tokarz (ok. 1952 r.)
Data i miejsce urodzenia	5 lutego 1897 Wronowice
Data i miejsce śmierci	5 lipca 1973 Kraków
Wyznanie	katolicyzm
Kościół	rzymskokatolicki
Inkardynacja	Jezuici do 1934
Prezbiterat	1924

Franciszek Tokarz (ur. 5 lutego 1897 we Wronowicach, zm. 5 lipca 1973 w Krakowie) – ksiądz rzymskokatolicki, sanskrytolog, historyk filozofii indyjskiej i chińskiej, docent KUL^[1].

Urodził się we Wronowicach, w powiecie nowosądeckim, jako syn Macieja (rolnika, działacza ludowego) i Antoniny z d. Oleksy. Był piątym z sześciorga rodzeństwa^[1]. Uczęszczał do gimnazjum klasycznego w Nowym Sączu, a od 1912 do niższego seminarium duchownego OO. Jezuitów w Chyrowie. Część nowicjatu odbywał w Welehradzie na Morawach (1914–15). Po studium filozofii w Kolegium jezuickim w Nowym Sączu i teologii w Kolegium jezuickim w Krakowie otrzymał w 1924 święcenia kapłańskie a w roku następnym gradus, odpowiadający stopniowi doktora filozofii i teologii. Zgodnie z ówczesną praktyką jezuitów, napisane prace dyplomowe zostały zniszczone po zakończeniu procedur egzaminacyjnych, dla większej pokory kandydata. W zakonie nauczał łaciny i greki nowicjuszy w Wilnie, Starej Wsi, Chyrowie, przy parafii św. Barbary w Krakowie i we Lwowie^[2].

W 1934 opuścił zakon jezuitów i został przyjęty do ormiańskokatolickiej archidiecezji lwowskiej jako administrator Parafii w Brzeżanach. Według relacji parafian, nauczył się biegle liturgicznego języka ormiańskiego (grabaru) i odprawiał liturgię w dwóch rytach: łacińskim i ormiańskim. Choć w 1938 opuścił tę diecezję, do końca życia uznawał się za jej kapłana – nie przyjął nigdy funkcji w żadnej innej diecezji – kieleckiej czy krakowskiej, na których terenie zamieszkiwał.

Na jego zainteresowanie filozofią indyjską wpłynęły publikacje jezuitów, Władysława Zaborskiego i Franciszka Kwiatkowskiego, książki Paula Deussena o wedancie i Thomasa Rhysa Davidsa o buddyzmie, oraz Wartości twórcze religijnej myśli polskiej Jadwigi Marcinowskiej. Jego nauczycielami w zakresie sanskrytu i filozofii indyjskiej byli Jan Otrębski (Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, 1928), Helena Willman-Grabowska (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, 1932–33, 1938–39, 1945–52) oraz Stefan Stasiak i Eugeniusz Słuszkiewicz (Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, 1934–38). Jego kolegami w czasie studiów byli znani polscy orientaliści, jak Mikołaj Ałtuchow, Włodzimir Szajan, Tadeusz Pobożniak, Ludwik Skurzak, Ludwik Sternbach, Jerzy Życzyński oraz Jan Tuczyński. Korespondował z prof. Stanisławem Schayerem z Warszawy. W latach 1934–1938 studiował na (Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie), gdzie uzyskał absolutorium. Celem uzupełnienia studiów przeniósł się na rok akad. 1938/39 na Uniwersytet Jagielloński. Otrzymał magisterium z orientalistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1939 za pracę Poznanie wyzwalające w Upaniszadach, zaś doktorat z indianistyki w 1945 za pracę Mistyczne uświadomienie absolutu podług Upaniszad. W obu przypadkach promotorem była prof. H. Willman-Grabowska.

W czasie II wojny światowej przebywał gościnnie w majątku rodzinnym ks. Józefa Zdanowskiego w Wilczkowicach k. Michałowic (parafia Narama w diec. kieleckiej). Natomiast po wojnie – od 10.11.1946 do końca życia – mieszkał w Krakowie jako rezydent przy parafii św. Szczepana przy ul. Sienkiewicza^[1].

W okresie powojennym uważano go za jedynego kontynuatora polskich badań nad historią filozofii indyjskiej^[1]. W latach 1947–52, aby mieć źródło utrzymania, podjął dodatkowe studia anglistyki i romanistyki i uzyskał dwa dodatkowe magisteria. Uzyskał także dyplom z języka międzynarodowego esperanto i był aktywnym esperantystą w krakowskim kole Polskiego Związku Esperantystów^[3]. Przyjaźnił się z buddystą z Radomia, również esperantystą, Władysławem Misiewiczem. W latach 1960. uczęszczał do niego w Krakowie Jerzy Grotowski, który pod koniec życia wyznał, że F. Tokarz wywarł na niego wielki wpływ^[4]. Za jego ucznia uważał się także Leon Cyboran, pomimo poważnej różnicy zdań na temat jogi jako filozofii pomiędzy nimi^[5].

Pomimo wieloletnich starań (przewód habilitacyjny otwarty w 1946), nie udało mu się odbyć kolokwium habilitacyjnego na UJ. Habilitację – na podstawie napisanej już w 1942 r., a uzupełnianej do 1952 r. rozprawy o filozofii sankhji pt. Wyzwolenie (mokṣa) według Sāṁkhyakārikā i komentarza Gauḍapādy – otrzymał w 1957 na KUL. Recenzentem jego habilitacji był m.in. Constantin Régamey z Lozanny. Współpracował krótko także z Erichem Frauwallnerem z Wiednia.

Jeśli chodzi o filozofię chińską był samoukiem. Na zainteresowanie w tej dziedzinie niewątpliwie miało wpływ zapoznanie się z księgozbiorem Zakładu Historii Filozofii KUL, gdzie jest sporo książek dotyczących filozofii chińskiej, ze zbiorów prof. Maurycego Straszewskiego, noszących na marginesach odręczne notatki F. Tokarza. W latach 1955–1962 opanował klasyczny język chiński z podręcznika Ericha Haenischa, gramatyki Georga von der Gabelentz i słownika R.H. Mathewsa; historię myśli chińskiej poznał z podręczników niemieckich (zwł. Alfreda Forkego) i angielskich (np. Feng Youlana) – następnie pracował z dostępnymi mu oryginalnymi tekstami Mo Di, Laozi i Konfucjusza. Próba kontaktów z sinologami niemieckimi z Lipska i Berlina (NRD) zakończyła się niepowodzeniem. Jego nieformalnym uczniem w zakresie filozofii chińskiej był prof. Tadeusz Margul, religioznawca z UMCS i UJ.

Od 1953 do 1971, dojeżdżając z Krakowa (wraz z Karolem Wojtyłą), pracował w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim – na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej, wykładając filozofię indyjską i sanskryt, a od 1963 także filozofię chińską, a w latach 1953–58 także na Wydziale Nauk Humanistycznych, wykładając sanskryt i teatr indyjski. Wśród jego uczniów byli m.in. Edward Zwolski, Michał Łesiów, Zbigniew Zaleski, nie wychował jednak żadnych następców. Stworzony przez niego precedens studium filozofii indyjskiej spowodował, że od 1973 – po jego śmieci - KUL zatrudnił na jego miejsce dra Leona Cyborana z Warszawy, który już wychował kolejnych specjalistów w tej dziedzinie.

Franciszek Tokarz pochowany został na Cmentarzu Rakowickim (Kwatera: Pas 64, Rząd: płn i płd, grobowiec sióstr augustianek).

• Teizm czy ateizm w Sāṁkhyakārikā. Quaestio de theismo systematis Sāṁkhya in Sāṁkhyakārikā expositi, Kraków 1946;
• Problem duszy w systemach indyjskich. Problème de l'âme dans les systèmes (darśana) indiennes, Kraków 1966;
• Jedność rodzaju ludzkiego w świetle filozofii Wschodu, w: Przegląd Orientalistyczny 1963 nr 2, s. 133–138;
• Čina filozofo Moh Tih kontraů la agresiva milito, w: Espero Katolika 1964 nr 3, s. 29–30, przedruk z uzupełnieniami z rękopisów: Forumilo 1983 nr 1(12), s. 7–8;
• Najważniejsze wiadomości o systemach bramińskich sāṁkhya-yoga w formie pytań i odpowiedzi, w: Zeszyty Studenckiego Koła Orientalistycznego w Lublinie 1981 nr 8, s. 2–11;
• Z filozofii indyjskiej kwestie wybrane część 1, Lublin 1975, wyd. II poprawione i uzupełnione 1990;
• Z filozofii indyjskiej kwestie wybrane część 2, Lublin 1985;
• Filozofia indyjska w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim , red. Marta Kudelska, Maciej Stanisław Zięba, Wyd. KUL, Lublin 2019, s. 59-219 ISBN 978-83-8061-788-9. (wydanie z rękopisów 8 niepublikowanych wcześniej artykułów oraz przedruk uzupełnionej wersji artykułu o hymnie Nasadiya).

• L. Cyboran: Franciszek Tokarz, „Summarium. Sprawozdania TN KUL”, 1972/73 s. 376–378.
• L. Cyboran: Życie i twórczość naukowa ks. doc. Franciszka Tokarza, „Roczniki Filozoficzne”, 22 (1974), z. 1 s. 209–212.
• L. Grzebień TJ (red.): Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564–1995, Wydział Filozoficzny TJ, Kraków 1996, s. 694, ISBN 83-7097-293-4.
• T. Isakowicz-Zaleski: Słownik biograficzny księży ormiańskich i pochodzenia ormiańskiego w Polsce w latach 1750–2000, Ormiańskie Towarzystwo Kulturalne, Kraków 2001, s. 102-103, ISBN 83-903157-4-2
• ZbigniewZ. Osiński ZbigniewZ., Nazywał nas bratnim teatrem, Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2005, s. 41–45, ISBN 83-89405-47-4, OCLC 69342127 .
• M.S.Zięba: Badania i wykłady z filozofii Wschodu (indyjskiej i chińskiej) w Katedrze Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej, [w:] A.B. Stępień, J. Wojtysiak (red.): Księga Jubileuszowa na 50-lecie Wydziału Filozofii KUL, Lublin 2000, s. 147-158, ISBN 83-228-0726-0.
• M.S.Zięba: Tokarz, Franciszek, [w:] Powszechna Encyklopedia Filozofii, t. 9: Se-Ż, Lublin 2008, s. 476b–481a, ISBN 978-83-60144-17-6.
• M.S.Zięba: Tokarz, Franciszek, [w:] Encyklopedia filozofii polskiej, t. 2: M-Ż, Lublin 2011, s. 717–722, ISBN 978-83-60144-48-0.
• Maciej St. Zięba, Tokarz Franciszek, [w:] Encyklopedia 100-lecia KUL, Wydawnictwo KUL, Lublin 2018, t. II, s. 475-476 ISBN 978-83-8061-612-7.

• Spuścizna rękopiśmienna ks. Franciszka Tokarza w archiwum Zakładu Historii Filozofii KUL.