Fujoshi

Fujoshi (jap. 腐女子, dosł. „zepsuta dziewczyna”) – japoński termin określający fanki gatunku boys’ love (BL), znanego również jako yaoi – opowieści o romantycznych i erotycznych relacjach między postaciami męskimi, tworzonych w mandze, anime, grach i twórczości fanowskiej głównie przez kobiety i dla kobiet. Termin powstał jako określenie pierwotnie pejoratywne, a następnie przejęte przez same zainteresowane jako żartobliwa, samokrytyczna etykieta tożsamościowa.

Męskim odpowiednikiem terminu jest fudanshi (腐男子, dosł. „zepsuty chłopak”), odnoszący się do mężczyzn interesujących się tą samą tematyką, niezależnie od ich rzeczywistej orientacji seksualnej.

Zjawisko fujoshi jest od początku XXI wieku przedmiotem systematycznych badań akademickich z zakresu gender studies, queer studies, medioznawstwa i badań nad fandomem, prowadzonych zarówno w Japonii, jak i poza nią. W centrum tych badań znajdują się pytania o motywacje kobiet tworzących i konsumujących treści przedstawiające relacje homoseksualne między mężczyznami, o strategie zarządzania tożsamością fanowską w warunkach społecznej stygmatyzacji, a także spór o to, czy praktyka ta stanowi formę wyzwolenia seksualnego i queerowej wyobraźni, czy reprodukuje wobec rzeczywistych osób homoseksualnych postawy przedmiotowe.

Choć fujoshi bywają postrzegane jako zjawisko marginalne, badania nad amatorskim ruchem komiksowym w Japonii wskazują, że kobiety identyfikowane z tą praktyką od lat 90. stanowiły większość twórców i uczestników największych zjazdów fanowskich w kraju.

Wyraz jest kalamburem opartym na homofonii z istniejącym wcześniej słowem 婦女子 (fujoshi), oznaczającym „kobietę”, „damę”. Zastąpienie znaku 婦 („kobieta zamężna”) wymawianym identycznie znakiem 腐 („zgniły”, „zepsuty”) dało w efekcie określenie o dosłownym znaczeniu „zgniła kobieta”^[1][2].

Aoyama Tomoko wskazuje, że termin pierwotnie funkcjonował jako żeński odpowiednik słowa otaku, a dopiero z czasem jego znaczenie zawęziło się do określenia twórczyń i fanek utworów skupionych na relacjach między postaciami męskimi^[1].

Do szerszej świadomości publicznej termin trafił za sprawą magazynu literackiego „Yuriika” („Eureka”), który w krótkim odstępie czasu poświęcił mu trzy numery specjalne: Bunka-kei joshi katarogu („Katalog dziewczyn kultury”, listopad 2005), Fujoshi manga taikei („Kompendium mangi fujoshi”, dodatek z czerwca 2007) oraz BL (Bōizu rabu) sutadiizu („Studia nad BL”, dodatek z grudnia 2007). Numery te, analizowane przez Aoyamę Tomoko, przyczyniły się w istotny sposób do utrwalenia terminu w japońskim dyskursie publicznym i akademickim^[1].

Forma męska, fudanshi, powstała na tej samej zasadzie słowotwórczej – przez zastąpienie znaku oznaczającego dziewczynę (女子) znakiem oznaczającym chłopca (男子) przy zachowaniu rdzenia „zgniły”^[3].

W węższym, ustabilizowanym współcześnie rozumieniu „fujoshi” odnosi się do kobiet interesujących się fikcyjnymi związkami romantycznymi lub seksualnymi między postaciami męskimi – niezależnie od tego, czy relacja taka była zamierzona przez autora pierwowzoru. Zainteresowanie to dotyczy niemal wyłącznie postaci fikcyjnych, nie zaś rzeczywistych mężczyzn homoseksualnych^[4].

Ponieważ „fujoshi” jest terminem najszerzej rozpoznawanym, bywa on w Japonii stosowany również wobec ogółu kobiet uczestniczących w fandomie mangi i anime, niezależnie od ich rzeczywistych zainteresowań – co część fanek, niebędących odbiorczyniami BL, odbiera jako uproszczenie. Patrick W. Galbraith, na podstawie wieloletnich badań terenowych prowadzonych w Japonii, wskazywał, że osoby identyfikujące się jako fujoshi sytuują się w opozycji zarówno wobec „normalnych” – zadowolonych z rzeczywistości i niewyobrażających sobie jej inaczej, jak i wobec otaku rozumianych jako ogół fanów mangi i anime – ze względu na swoiste, specyficzne zainteresowanie relacjami między postaciami męskimi^[4].

Znacząca część badań poświęcona jest sposobom, w jakie fujoshi zarządzają ujawnianiem swojej tożsamości fanowskiej w codziennym życiu. Mizuko Ito analizowała strategie, dzięki którym kobiety identyfikujące się jako fujoshi czynią tę tożsamość widoczną w wybranych kontekstach (np. wewnątrz społeczności fanowskiej) i niewidoczną w innych (np. w pracy czy rodzinie)^[5].

Hiromi Tanaka i Saori Ishida, opierając się na wcześniejszych badaniach Akiko Hori i Hitomi Murase, opisywały zjawisko „ukrytej tożsamości” (stealth identity) typowej dla japońskich fujoshi. Choć – jak wskazywała Hori – większość zarówno sprzedających, jak i kupujących na zjazdach dōjinshi takich jak Comiket stanowią kobiety, relacje medialne poświęcone tym wydarzeniom koncentrują się niemal wyłącznie na fanach mężczyznach. Zdaniem Murase wynika to z historycznego napiętnowania kobiet-otaku, które w rezultacie zostały wypchnięte z głównego nurtu dyskursu medialnego, co dodatkowo utrwaliło praktykę ukrywania tożsamości przez fujoshi^[2].

Zjawisko to znalazło odzwierciedlenie także w kulturze popularnej: emitowany w maju 2007 roku odcinek telewizyjny zatytułowany Datte suki nandamon! „Fujoshi” datte koi wo suru („Przecież to lubię! Nawet »fujoshi« się zakochują”) przedstawiał uczennice gimnazjum obawiające się, że ujawnienie ich zainteresowań fanowskich zagrozi ich związkom uczuciowym^[2].

Społeczność fujoshi wykształciła rozbudowany, wewnętrznie skodyfikowany język: pary bohaterów opisuje się z użyciem notacji seme (strona dominująca, dosł. „atakujący”) i uke (strona uległa, dosł. „przyjmujący”), a kolejność członów w zapisie pary wskazuje przypisane role^[4].

Istotną formą aktywności jest tworzenie i rozpowszechnianie amatorskich komiksów (dōjinshi), często stanowiących parodystyczne reinterpretacje istniejących serii, w których pobocznym bohaterom przypisuje się relację romantyczną nieobecną w pierwowzorze. Sharon Kinsella wskazywała, że już w latach 90. zdecydowaną większość twórców amatorskiego ruchu komiksowego w Japonii stanowiły kobiety, a dominującym gatunkiem publikowanym na największych zjazdach fanowskich były właśnie parodie o tematyce homoerotycznej^[6]. Tanaka i Ishida, powołując się na dane zebrane przez Junko Kanedę, podają, że społeczność twórców dōjinshi w Japonii liczyła w połowie pierwszej dekady XXI wieku od 50 do 60 tysięcy osób, z czego około 70% stanowiły kobiety – w większości możliwe do zaklasyfikowania jako fujoshi^[2].

Galbraith opisywał ponadto zjawisko, które określił mianem moe talk – afektywnej komunikacji między fankami yaoi, polegającej na wspólnym, często niewerbalnym lub żartobliwym wyrażaniu emocjonalnego zaangażowania w fikcyjne relacje, budującej między uczestniczkami poczucie bliskości i przynależności do wspólnoty^[7].

Tanaka i Ishida, na podstawie ustrukturyzowanych wywiadów przeprowadzonych w Tokio z siedmioma heteroseksualnymi kobietami w wieku od 20 do 32 lat, analizowały fujoshi jako formę aktywności rekreacyjnej przyczyniającą się do subiektywnie odczuwanej jakości życia uczestniczek. Autorki podkreślały zarazem, że praktyka ta wiąże się z wewnętrznymi napięciami – zarówno w procesie różnicowania się uczestniczek między sobą, jak i w relacji między społecznością fujoshi a otoczeniem zewnętrznym^[8][2].

Björn-Ole Kamm zaproponował ramy teoretyczne oparte na teoriach gratyfikacji medialnej i potrzeb, umożliwiające systematyczną analizę sposobów, w jaki fanki korzystają z treści BL i czerpią z nich satysfakcję^[9]. Midori Suzuki poddała krytycznej refleksji same metodologiczne możliwości i ograniczenia prowadzenia badań nad fujoshi w Japonii, zwracając uwagę na trudności w dotarciu do reprezentatywnej próby ze względu na powszechność ukrywania tożsamości fanowskiej^[10].

Praktyki fujoshi były przedmiotem poważnego sporu wewnątrz japońskiego środowiska osób LGBT, określanego jako „spór o yaoi” (やおい論争, yaoi ronsō), który rozgorzał w 1992 roku. Krytycy wywodzący się ze środowiska gejowskiego zarzucali twórczyniom yaoi zawłaszczanie i zniekształcanie relacji i pożądania homoseksualnego, argumentując, że gatunek przedstawia związki między mężczyznami w sposób oderwany od rzeczywistych doświadczeń osób homoseksualnych^[11][12].

Akiko Hori analizowała reakcje fanek i twórczyń yaoi na tę krytykę, wskazując, że były one w większości przypadków niejednoznaczne i rzadko prowadziły do rewizji samej praktyki twórczej; sytuowała ona spór w szerszym kontekście napięcia między traktowaniem fikcji a rzeczywistością przez odbiorczynie gatunku^[11]. Wim Lunsing prześledził przebieg sporu i jego reperkusje zarówno w środowisku fanowskim, jak i w publikacjach gejowskich i pornografii gejowskiej tego okresu^[12].

Choć fandom BL kojarzony jest przede wszystkim z kobietami, badania nad heteroseksualnymi mężczyznami czytającymi ten gatunek stanowią odrębny, choć mniej rozwinięty nurt. Kazumi Nagaike, opierając się w znacznej mierze na wcześniejszym opracowaniu Taimatsu Yoshimoto Fudanshi ni kiku („Wywiady z fudanshi”), analizowała, w jaki sposób heteroseksualni czytelnicy BL identyfikują się z przedstawieniami mężczyzn homoseksualnych stworzonymi pierwotnie przez i dla kobiet. Zdaniem Nagaike lektura taka wiąże się z nieświadomym psychologicznym pragnieniem autofeminizacji – co autorka opisuje jako proces „odpłciowienia” bohaterów BL połączony z paradoksalną hipermaskulinizacją własnej tożsamości czytelnika, pozwalającą usprawiedliwić zainteresowanie gatunkiem^[3].

Nagaike zwracała również uwagę, że relacja między mężczyznami homoseksualnymi a fandomem BL bywa problematyczna – to właśnie środowisko gejowskie sformułowało w 1992 roku najostrzejszą krytykę gatunku w ramach opisanego wyżej sporu o yaoi^[3].

Termin i związane z nim praktyki fanowskie rozpowszechniły się poza Japonią wraz z globalnym rozwojem fandomu mangi i anime, choć badania nad zjawiskiem w skali międzynarodowej pozostają nieliczne w porównaniu z opracowaniami dotyczącymi Japonii. Tanaka i Ishida wskazywały, że praktyka konsumowania i tworzenia treści BL przez kobiety obserwowana jest współcześnie zarówno w Japonii, jak i w innych krajach azjatyckich^[8].

Badanie Tanaki i Ishidy z 2015 roku, dotyczące potencjału innowacyjnego i społecznego fujoshi z perspektywy genderowej, wskazywało, że czytelniczki BL stanowią większość odbiorców tego gatunku również w Tajlandii^[8].

• Otaku
• Yaoi
• Dōjinshi
• Moe
• Fandom mangi i anime
• Comiket

• Patrick W.P.W. Galbraith Patrick W.P.W., Fujoshi: Fantasy Play and Transgressive Intimacy among „Rotten Girls” in Contemporary Japan, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 1, 37, 2011 .
• MarkM. McLelland MarkM. i inni red., Boys Love Manga and Beyond: History, Culture, and Community in Japan, University Press of Mississippi, 2015, ISBN 978-1-62846-119-0 .
• KazumiK. Nagaike KazumiK., KatsuhikoK. Suganuma KatsuhikoK. (red.), Transnational Boys’ Love Fan Studies, „Transformative Works and Cultures”, 12, 2013 .
• MizukoM. Ito MizukoM., DaisukeD. Okabe DaisukeD., IzumiI. Tsuji IzumiI. (red.), Fandom Unbound: Otaku Culture in a Connected World, Yale University Press, 2012, ISBN 978-0-300-15864-9 .
• HiromiH. Tanaka HiromiH., SaoriS. Ishida SaoriS., Doing Manga as Leisure and Its Meaning and Purpose: The Case of Japanese Female Manga Fans Called Fujoshi, [w:] Global Leisure and the Struggle for a Better World, Palgrave Macmillan, 2018 .