Günther Grundmann

Günther Grundmann (ur. 10 kwietnia 1892 w Hirschberg im Riesengebirge (Jelenia Góra), zm. 19 czerwca 1976 w Hamburgu) – niemiecki profesor, malarz, historyk sztuki, konserwator zabytków. Doktor honoris causa Politechniki Wrocławskiej (przed wojną) oraz Uniwersytetu w Hamburgu. Autor książek i artykułów o sztuce Śląska. Twórca listy Grundmanna. Gorliwy, nazistowski urzędnik, który za czasów rządów Hitlera szybko piął się po szczeblach kariery i publikował propagandowe rozprawy^[2][3].

Ukończył studia na wydziałach historii sztuki w Monachium i we Wrocławiu. W czasie I wojny światowej służył w wojsku, później został nauczycielem historii w Szkole Snycerskiej w Cieplicach Zdroju. W 1932 został prowincjonalnym Konserwatorem Zabytków Dolnego Śląska i był nim aż do końca II wojny światowej. Na wrocławskim uniwersytecie wykładał historię sztuki, od 1938 roku historię architektury, a w roku wybuchu wojny otrzymał tytuł doktora honoris causa wrocławskiej politechniki.

Rozwój kariery Grundmanna nastąpił gdy 6 lutego 1939 roku został mianowany członkiem liczącej zaledwie 16 osób Rady Prowincji Śląskiej (Provinzialrat), najwyższego organu doradczego nadprezydenta prowincji. W jej skład wchodził nadprezydent, prezydenci rejencji i starosta krajowy, a także radcy państwowi oraz osoby wskazane przez premiera Prus spośród najstarszych rangą Kreisleiterów NSDAP, wyższych dowódców SA i SS oraz zasłużonych w służbie państwa i narodu mieszkańców prowincji.^[4]

W czasie wojny Günther Grundmann opublikował dwa obszerne wydawnictwa o zdecydowanie propagandowej wymowie. Pierwsze o niemieckiej sztuce na „wyzwolonych” terenach Śląska od średniowiecza do początków XIX wieku. Drugie przedstawiające, jako wzory dla współczesnych, postacie wielkich dowódców wojskowych wywodzących się ze Śląska lub działających na tym terenie, od Fryderyka II Wielkiego i jego generałów, przez dowódców czasów wojen napoleońskich i wojen prowadzonych przez Prusy dla uzyskania supremacji w Niemczech i utworzenia cesarstwa^[4].

Kiedy na Uniwersytecie Breslau trwały nazistowskie czystki, piął się po szczeblach kariery. Nawet 10-lecie swojego urzędu zorganizował rok później, aby jego jubileusz pokrywał się z obchodami 10-lecia dojścia Hitlera do władzy. Skutecznie zdobywał pieniądze na renowację zabytków, zatrudnianie kolejnych urzędników w swoim biurze i wyprawy studyjne po całej Europie. Przez swoją działalność krzewił nazistowską ideologię.^[2]

Urząd miał przy Gartenstrasse 74 (dzisiejsza ul. Józefa Piłsudskiego), a mieszkał z żoną Fridą przy Ludendorfstrasse (Jugosłowiańska). Podczas oblężenia Wrocławia kopał rowy przeciwczołgowe. W 1945 wyjechał do Niemiec, a w 1948 został kustoszem dzieł sztuki w niemieckim Veste Coburgu. Od 1950 pracował jako Krajowy Konserwator Zabytków Wolnego Miasta Hamburga. Zmarł 19 czerwca 1976 roku, w wieku 84 lat.

Gdy Grundmann był konserwatorem zabytków, prowadził inwentaryzację zabytków sztuki na Dolnym Śląsku i dobrze orientował się w zbiorach prywatnych kolekcjonerów sztuki, ponieważ wysłał ok. 250 próśb o podanie listy szczególnie cennych przedmiotów (odpowiedziano na 161). Przypuszcza się, że Grundmann stworzył więcej niż 80 tajnych schowków, gdyż lista kończy się dnia 21 czerwca 1944, a on opuścił Śląsk dopiero w 1945. W skrytce w Cieplicach, gdzie Grundmann miał willę, odnaleziono 19 skrzyń ze zbiorami skarbca katedry na Wawelu, katedry warszawskiej, Wilanowa, Łazienek, Muzeum Narodowego w Warszawie i Muzeum Czartoryskich w Krakowie.

Głównym zadaniem Grundmanna było zabezpieczanie dzieł sztuki z kościołów, muzeów, klasztorów (Bergungsaktion)^[5]. Zbiory były wywożone w głąb Dolnego Śląska i ukrywane w pałacach, zamkach. Pod sam koniec wojny konserwator postanowił jednak ewakuować w głąb Niemiec zabytki o wyjątkowym charakterze. W obliczu zagrożenia ze strony rosyjskiej Grundmann dokonał selekcji i jeździł po różnych miejscach w celu wybrania najcenniejszych rzeczy. Z zamku w Karpnikach zabrał bezcenną "Madonnę burmistrza Meyera" Hansa Holbeina^[6].

Spis zabytków został odnaleziony na gruzach urzędu konserwatorskiego. Dokument rozszyfrował Józef Gębczak – polski historyk sztuki. Po wojnie wszystkie miejsca z listy odwiedziła polska komisja rewindykacyjna Ministerstwa Kultury i Sztuki pod przewodnictwem Witolda Kieszkowskiego – dyrektora Naczelnej Dyrekcji Muzeów. Okazało się, że skrytki nie były już kompletne. Komisja zabezpieczyła to, co zostało. Przypuszcza się, że po 21 czerwca 1944 roku Grundmann wykonał jeszcze ok. 100 skrytek.

• T. Bonek, Zaginione złoto Hitlera: Bezpieka PRL na tropie skarbu Festung Breslau, Kraków, Wydawnictwo Znak, 2020.
• T. Bonek, Günther Grundmann. Legendarny konserwator zabytków, gorliwy nazistowski urzędnik III Rzeszy. TomaszBonek.com [dostęp: 2025-11-18]
• J.M. Kowalski, J.R. Kudelski, R. Sulik, Lista Grundmanna. Tajemnice skarbów Dolnego Śląska, Warszawa, Melanż, 2015.
• JoannaJ. Lamparska JoannaJ., Tajemnice ukrytych skarbów, Wrocław: Asia Press, 1995, ISBN 83-904115-0-4, OCLC 750737336 .
• Joanna Lamparska, Skarby liczone na metry
• Gazeta.pl – Günther Grundmann