Galanda

Dziewczęta w tradycyjnych strojach, z galandami na głowach (widoczny wionuszek z kokardą) – procesja Bożego Ciała w Dąbrówce Wielkiej (Piekary Śląskie), 2006 r.

Galanda – nakrycie głowy panny noszone do uroczystego[1] stroju rozbarskiego (w zróżnicowanych formach występuje również np. w strojach pszczyńskim i rybnickim[2][3]).

Opis

Galandę tworzy szeroki wianek ze sztucznych kwiatów, liści, owoców (aksamitnych, płóciennych, jedwabnych, filcowych, a także zrobionych z papierków po cukierkach) i ozdobnych szklanych sopli (śpiki), świecidełek, srebrzystych drucików, kolorowych bombek (bańki) itp. Wianek wykonuje się na metalowej (gruby drut) niepełnej lub pełnej obręczy, obszytej od wewnątrz morą, wstążką lub owiniętej kolorowym papierem[1][4][5].

Przykładowe sposoby noszenia: z tyłu galandy doczepiano tzw. wionuszek (także: rozeta, denko[1]) z kokardą, którego funkcją było zakrywanie włosów opadających na plecy[6]. Na czoło panny – od ucha do ucha – zakładano szeroką wstążkę (urbinek)[6]. Dodatkowo z boku głowy upinano harmonijkowo wstążki (klapy). Wstążki ozdabiające galandę były malowane ręcznie lub haftowane[4]. Na środku galandy, nad czołem mocowano duży kwiat – najczęściej różę – o średnicy 8–10 cm.[1]

Galandy wykonywano samodzielnie lub zamawiano u specjalistów. Kobietę zajmującą się ich wyrobem nazywano galandziorą, rzadziej był to mężczyzna - galandziorz[7][1]. Znaną z wyrobu galand miejscowością była Dąbrówka Wielka[8].

Galandę zakładano do stroju druhny w stroju rozbarskim (także np. w stroju pszczyńskim i rybnickim[2][3]). Galandy noszono powszechnie od lat 80. XIX w. do lat 60. XX w.[1]

Galeria

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Galanda, [w:] Katarzyna Helak i inni red., Słownik terminologiczny polskich strojów ludowych. T. 2: Elementy odzieży, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2025, s. 205, ISBN 978-83-64465-70-3.
  2. 1 2 Aleksandra Grabiec, Jakle, kiecki i zopaski: strój ludowy ziemi rybnickiej, „t Biblioteka i Archiwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego”, Zeszyty Rybnickie. Katalog Zbiorów, 2015, s. 9, 115, ISBN 978-83-63959-14-2.
  3. 1 2 Barbara Bazielich, Jerzy Moskal, Śląskie stroje ludowe, Katowice: "Śląsk" : Wojewódzki Ośrodek Kultury, 1988, s. 66, 74, 133, ISBN 978-83-216-0512-8.
  4. 1 2 Galanda [online], Muzeum Miejskie im. Maksymiliana Chroboka w Rudzie Śląskiej [dostęp 2026-07-12].
  5. ↑ Anna Stempnik, Adam Podgórski, Barbara Podgórska, Rudzki strój ludowy, Ruda Śląska: Rudzkie Towarzystwo Przyjaciół Drzew OPP, 2016, ISBN 978-83-942212-4-9.
  6. 1 2 Magdalena Toboła-Feliks, Paradny ubiór chłopski a kostium estradowy – formy rozbarskiego stroju ludowego w prezentacjach scenicznych zespołów regionalnych Górnego Śląska (studium przypadku), „Rocznik. Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”, 9, Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie, 2021, s. 88.
  7. ↑ Grabińska-Szczęśniak 2023 ↓, s. 166.
  8. ↑ Barbara Bazielich, Strój ludowy na Śląsku, Chorzów: "Itatis", 2001, s. 40, ISBN 978-83-914403-2-2.

Bibliografia

  • Anna Grabińska-Szczęśniak, Anna Jurczyk, Daria Misiak, Vademecum strojów śląskich, Bytom: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, 2023, ISBN 978-83-65786-83-8.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.