Gerhard Kretschmar

Gerhard Herbert Kretschmar (ur. 20 lutego 1939, zm. 25 lipca 1939 w Lipsku) – niemieckie dziecko urodzone z poważnymi wadami wrodzonymi, pierwsza zidentyfikowana ofiara realizowanego w III Rzeszy programu eksterminacji osób chorych psychicznie i osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Urodził się 20 lutego 1939 roku^[1]. Jego rodzicami byli Richard i Lina Kretschmarowie^[1], rolnicy ze wsi Pomßen^[2] pod Lipskiem. Przyszedł na świat z poważnymi wadami wrodzonymi: był niewidomy, a zamiast jednej ręki i jednej nogi miał kikuty; cierpiał także na napady drgawkowe^[1]. Prawdopodobnie był niepełnosprawny intelektualnie^[3].

W maju 1939 roku Kretschmarowie, określając swojego niepełnosprawnego syna mianem „potwora”, napisali list do Adolfa Hitlera z prośbą o zgodę na jego uśmiercenie („poddanie litościwej śmierci”)^[1][2]. Dziecko przebywało w tym czasie w klinice pediatrycznej Uniwersytetu w Lipsku, kierowanej przez prof. Wernera Catela^[4]. W reakcji na list Kretschmarów Führer wysłał do Lipska swojego osobistego lekarza, SS-Gruppenführera Karla Brandta^[1]. Po zbadaniu pięciomiesięcznego niemowlęcia Brandt uznał je za „idiotę”^[1] i upoważnił prof. Catela do jego „uśpienia”^[4].

Prawdopodobnie chłopcu podano barbiturany, które w ciągu 3–5 dni spowodowały jego zgon. Gerhard zmarł 25 lipca 1939 roku. W dokumentacji kościelnej jako przyczynę śmierci wpisano „niewydolność serca”^[1].

Gerhard Kretschmar jest pierwszą zidentyfikowaną ofiarą zabójstwa popełnionego w ramach realizowanego w nazistowskich Niemczech programu eksterminacji osób chorych psychicznie i osób z niepełnosprawnością intelektualną^[1]. Jego tożsamość przez długi czas utrzymywano jednak w tajemnicy ze względu na niemieckie przepisy dotyczące ochrony danych osobowych^[3]. W publikacjach historycznych i prasowych określano go mianem „dziecka Knauerów”^[2][4]. Dopiero w 2007 roku prawdziwą tożsamość chłopca ujawnił niemiecki historyk Ulf Schmidt^[3].

Sprawa Gerharda Kretschmara stała się precedensem, który zapoczątkował proceder systematycznego zabijania przez nazistów osób chorych psychicznie i osób z niepełnosprawnością intelektualną^[5]. 26 lipca 1939 roku, a więc dzień po śmierci chłopca, Hitler zwołał w Kancelarii Rzeszy spotkanie z udziałem piętnastu niemieckich psychiatrów. Omówiono wówczas założenia programu dziecięcej „eutanazji”^[6].

18 sierpnia tego samego roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy nałożyło na lekarzy, pielęgniarki i położne obowiązek zgłaszania dzieci w wieku do trzech lat, obarczonych nieprecyzyjnie zdefiniowanymi wadami wrodzonymi lub innymi niepełnosprawnościami. Na podstawie tych meldunków – bez osobistego badania lekarskiego – członkowie Komitetu Rzeszy ds. naukowego opracowania ciężkich chorób uwarunkowanych dziedzicznie lub i konstytucjonalnie (niem. Reichsausschuß zur Erfassung von erb-und anlagebedingten schweren Leiden) mieli podejmować decyzję o zabiciu dziecka lub jego pozostawieniu przy życiu. Postanowienie końcowe parafował szef Kancelarii Führera Philipp Bouhler lub jego zastępca Viktor Brack^[2][7]. Wytypowane dzieci były kierowane na obserwację do jednego z 37 „specjalnych oddziałów dziecięcych”, gdzie następnie były zazwyczaj zabijane^[8].

Niedługo po wybuchu II wojny światowej programem eksterminacji, ukrytym pod kryptonimem akcja T4, objęto również dorosłych pacjentów szpitali psychiatrycznych i zakładów opiekuńczych^[9]. Z kolei akcję „eutanazji dziecięcej” stopniowo rozszerzono: najpierw na dzieci w wieku 8 lat, następnie w wieku do 12 lat, a na koniec na dzieci i młodocianych wieku do 16–17 lat^[2].

Historią Gerharda Kretschmara inspirowana jest włoska nowela filmowa Child K z 2014 roku (reż. Robert De Feo i Vito Palumbo)^[10]. Inspirowane tą historią są również sztuki teatralne Kinder K autorstwa Kristofera Blindheima Grønskaga (2012)^[11] oraz Feinweinblein autorstwa Weroniki Murek (2015)^[12].

• Tadeusz Nasierowski: Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce: początek ludobójstwa. Warszawa: Neriton, 2008. ISBN 978-83-7543-037-0.
• Katarzyna Ojrzyńska. Discourses of Human Disqualification: The Story of Gerhard Herbert Kretschmar on Screen and Stage. „AVANT”. XV, 2024. ISSN 2082-6710. (ang.). 
• Edith Sheffer: Dzieci Aspergera. Medycyna na usługach III Rzeszy. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2023. ISBN 978-83-68263-82-4.
• Yves Ternon, Socrate Helman: Eksterminacja chorych psychicznie w III Rzeszy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1974.