Giorgio Massari

Giorgio Massari (ur. 13 października 1687 w Wenecji, zm. 20 grudnia 1766 tamże) – włoski architekt, działający przede wszystkim na obszarze Republiki Weneckiej. Należał do głównych przedstawicieli XVIII-wiecznej architektury weneckiej, łącząc tradycję klasycyzującą wywodzącą się z twórczości Andrei Palladia i Jacopa Sansovina z późnobarokowymi rozwiązaniami stosowanymi przez Baldassara Longhenę^[1].

Projektował kościoły, pałace i wille, a także prowadził rozbudowy oraz przebudowy starszych obiektów. Do jego najbardziej znanych prac należą kościół Santa Maria del Rosario, zwany kościołem Gesuatów, Palazzo Grassi i Villa Cordellina. Ukończył również rozpoczętą przez Longhenę budowę Ca’ Rezzonico oraz opracował koncepcję barokowej przebudowy wnętrza katedry w Koprze^[1][2].

Giorgio Massari urodził się 13 października 1687 roku w Wenecji jako syn cieśli Stefana Massariego i Cateriny Pol. Został ochrzczony dwa dni później w kościele San Luca. Jego ojciec pochodził z miejscowości Vico i przed narodzinami syna osiedlił się w Wenecji^[1].

Nie zachowały się dokumenty pozwalające dokładnie odtworzyć wykształcenie architektoniczne Massariego. Dawniej uważano go za ucznia Antonia Gaspariego lub Andrei Tiralego, jednak współcześni badacze ostrożniej opisują te zależności. W jego projektach widoczne były przede wszystkim wpływy Palladia, Sansovina, Longheny i XVII-wiecznej architektury weneckiej^[1][3].

Najstarszą znaną, datowaną realizacją Massariego była willa z kaplicą w Istranie, zamówiona w 1712 roku przez kupca Paola Tamagnina. W kolejnych latach architekt projektował wille i kościoły na obszarze Wenecji Euganejskiej, a także kończył budowle rozpoczęte przez innych twórców. Do jego wczesnych realizacji należały Villa Corner w Cavasagrze, oratorium w Badia Polesine i kościół parafialny w San Martino di Lupari^[1].

W 1720 roku filipini z Brescii powierzyli mu projekt kościoła Santa Maria della Pace. Architekt opracował ogólną koncepcję świątyni, jej elewację, wnętrze i część wyposażenia, natomiast bezpośrednim prowadzeniem robót zajmowali się miejscowi budowniczowie. Projekt przyczynił się do wzrostu jego znaczenia jako architekta budowli sakralnych^[1].

Od 1725 roku Massari kierował budową kościoła Santa Maria del Rosario w Wenecji. Świątynia, znana jako kościół Gesuatów, została zaprojektowana na planie pojedynczej nawy z bocznymi kaplicami i monumentalną fasadą kolumnową. W dekoracji wnętrza uczestniczyli m.in. Giovanni Battista Tiepolo i Giovanni Maria Morlaiter^[1][4].

W latach 30. XVIII wieku pracował nad kilkoma ważnymi inwestycjami, w tym Villa Cordellina w Montecchio Maggiore i kościołem Santa Maria della Pietà w Wenecji. W obu realizacjach zastosował klasycyzujące układy kompozycyjne, uzupełnione elementami charakterystycznymi dla późnego baroku i rokoka^[1].

W 1737 lub 1738 roku przesłał do Kopru model i projekty przebudowy wnętrza miejscowej katedry. Prawdopodobnie nigdy osobiście nie odwiedził miasta, a realizacją jego koncepcji kierowali na miejscu Lorenzo Martinuzzi i inni budowniczowie. Zasadniczy układ barokowego wnętrza świątyni odpowiada projektowi Massariego, choć wprowadzano do niego zmiany podczas prowadzenia prac^[5].

W 1748 roku rozpoczął projektowanie Palazzo Grassi nad Canal Grande. Budowa była kontynuowana po śmierci architekta i została ukończona w 1772 roku. W zbliżonym okresie Massari prowadził końcowe prace przy położonym po przeciwnej stronie kanału Ca’ Rezzonico, którego budowę rozpoczął Baldassare Longhena^[1][6].

W 1735 roku Massari poślubił Pisanę Bianconi, wdowę po Paolu Tamagninie. Małżeństwo nie miało dzieci. Architekt zmarł 20 grudnia 1766 roku w Wenecji i został pochowany w kościele San Giovanni in Bragora, w grobowcu rodziny Tamagnin^[1].

Twórczość Massariego jest zaliczana do późnego baroku weneckiego, choć w jego pracach widoczne są również cechy rokoka i wczesnego klasycyzmu. Stosował symetryczne układy elewacji, monumentalne porządki architektoniczne i rozwiązania inspirowane architekturą Palladia, unikając jednak nadmiernie dynamicznych form typowych dla części architektury rzymskiego baroku^[1][3].

W projektach kościołów Massari wykorzystywał najczęściej jednonawowe wnętrza z bocznymi kaplicami, wyodrębnionym prezbiterium i rozbudowanym systemem kolumn lub pilastrów. Projektował również wyposażenie wnętrz, w tym ołtarze, stalle, balustrady i elementy dekoracji architektonicznej^[1].

Jego wille nawiązywały do palladiańskiego modelu podmiejskiej rezydencji, natomiast projekty pałaców rozwijały tradycyjny wenecki układ z reprezentacyjnym pomieszczeniem środkowym i pomieszczeniami rozmieszczonymi po bokach. Massari często podejmował się także ukończenia starszych budowli, starając się zachować ich podstawowy charakter i uzupełniać go własnymi rozwiązaniami^[1][6].

Poniższe zestawienie obejmuje ważniejsze udokumentowane realizacje Giorgia Massariego, prowadzone przez niego przebudowy i ukończenia starszych budowli, a także wybrane dzieła przypisywane mu w literaturze. Nie stanowi pełnego katalogu jego twórczości^[1].

Ilustracja	Lata	Obiekt	Miejscowość	Zakres prac
	1712	Villa Tamagnin, późniejsza Villa Lattes	Istrana	Projekt willi i przyległej kaplicy; najstarsza datowana realizacja Massariego[1]
	1715	Villa Corner della Regina	Cavasagra, Vedelago	Projekt pierwotnej rezydencji, później znacznie przekształconej przez Francesca Marię Pretiego[1]
	1715	oratorium Santa Maria della Salute	Badia Polesine	Projekt oratorium ufundowanego przez Giovana Francesca Loredana[1]
	ok. 1717	Kościół parafialny w Vedelago	Vedelago	Projekt niezachowanego kościoła parafialnego[1]
	1717	Kościół św. Marcina w San Martino di Lupari	San Martino di Lupari	Projekt kościoła parafialnego inspirowanego architekturą palladiańską[1]
	1718–1721	Villa Pola w Barconie	Barcon, Vedelago	Projekt rezydencji; budynek rozebrano w 1861 roku z wyjątkiem zachodniego skrzydła gospodarczego[1]
	od 1718	Kościół Santa Maria della Fava w Wenecji	Wenecja	Ukończenie kościoła rozpoczętego przez Antonia Gaspariego; projekt prezbiterium, ołtarzy i prawdopodobnie wyposażenia zakrystii[1]
	ok. 1719	Villa Loredan w Paese	Paese	Projekt niezachowanej willi dla rodziny Loredan[1]
	od 1721	Villa Fietta w Paderno del Grappa	Paderno del Grappa	Projekt rezydencji; wieloletnia realizacja zachowała jedynie część pierwotnej koncepcji[1]
	1720–1746	Kościół Santa Maria della Pace w Brescii	Brescia	Projekt kościoła, ołtarzy i części dekoracji; robotami kierował Giovanni Battista Marchetti[1]
	1720–1746	Kościół parafialny w Rossano Veneto	Rossano Veneto	Autorstwo przypisywane Massariemu na podstawie podobieństw stylistycznych do jego innych kościołów[1]
	od 1721	Palazzo Fietta w Asolo	Asolo	Projekt miejskiej rezydencji rodziny Fietta[1]
	od 1724	Kościół parafialny w Resanie	Resana	Projekt kościoła parafialnego[1]
	1725–1743	kościół Santa Maria del Rosario	Wenecja	Projekt kościoła Gesuatów, ołtarzy, stall chórowych i niezrealizowanego w całości klasztornego krużganka[1]
	1727–1757	Scuola Grande di San Giovanni Evangelista	Wenecja	Rozbudowa zespołu bractwa i przebudowa jego wnętrz[1]
	od 1727	Ospedale dei Catecumeni w Wenecji	Wenecja	Budowa szpitala i oratorium katechumenów[1]
	od 1728	Kościół San Marcuola w Wenecji	Wenecja	Przebudowa prezbiterium, projekt wyposażenia i niedokończonej fasady[1]
	od 1728	Kaplica Różańcowa w bazylice Santi Giovanni e Paolo w Wenecji	Wenecja	Prace przy kaplicy i jej wyposażeniu[1]
	od 1729	Kościół San Filippo Neri w Vicenzy	Vicenza	Projekt świątyni; budowę ukończono dopiero w 1825 roku[1]
	1730–1746	Bazylika Santa Maria delle Grazie w Udine	Udine	Projekt ukończenia kościoła; późniejsza fasada nie jest dziełem Massariego[1]
	od 1730	Kościół Santa Maria delle Penitenti w Wenecji	Wenecja	Rekonstrukcja kościoła i hospicjum pokutnic; fasada pozostała niedokończona[1]
	od 1730	Kościół San Giovanni in Bragora	Wenecja	Projekt planowanej przebudowy kościoła, zamówionej testamentem Paola Tamagnina[1]
	1731	Kościół Santi Biagio e Cataldo w Wenecji	Wenecja	Częściowa przebudowa kościoła oraz projekty wyposażenia; obiekt niezachowany[1]
	1731	Kościół św. Antoniego w Udine	Udine	Projekt fasady[1]
	od 1731	Katedra w Udine	Udine	Projekty ołtarzy i wybranych elementów wyposażenia[1]
	1731–1744	Kościół Matki Bożej Siedmiu Boleści w Udine	Udine	Projekt niezachowanej świątyni na planie centralnym[1]
	przed 1735	Villa Rezzonico w Bassano del Grappa	Bassano del Grappa	Przypisywane Massariemu prace przy kaplicy i skrzydłach gospodarczych[1]
	od 1735	Kościół parafialny w Crespano del Grappa	Crespano del Grappa	Projekt kościoła; nazwisko Massariego wymieniono na tablicy związanej z położeniem kamienia węgielnego[1]
	1735–1760	Villa Cordellina Lombardi	Montecchio Maggiore	Projekt willi, budynków bocznych i całego założenia reprezentacyjnego[1]
	1736–1760	kościół Santa Maria della Pietà	Wenecja	Projekt świątyni zwanej także Santa Maria della Visitazione; projekt sąsiedniego szpitala nie został zrealizowany[1]
	od 1737/1738	Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Koprze	Koper	Projekt barokowej reorganizacji wnętrza, realizowany przez Lorenza Martinuzziego i miejscowych budowniczych[5]
	od 1738	Kościół parafialny w Casacorbie	Casacorba, Vedelago	Autorstwo przypisywane Massariemu[1]
	od 1738	Kościół Santo Spirito w Udine	Udine	Projekt niedokończonej świątyni na planie zbliżonym do kwadratu[1]
	ok. 1738	Villa Giovanelli Colonna	Noventa Padovana	Tradycyjnie przypisywane Massariemu ukończenie willi rozpoczętej przez Antonia Gaspariego; część atrybucji jest dyskutowana[1]
	ok. 1740	Kościół parafialny w Villanova d’Istrana	Villanova, Istrana	Autorstwo przypisywane Massariemu[1]
	od 1742	Kościół Santa Maria Assunta w Gussago	Gussago	Projekt kościoła; pracami na miejscu kierował Giovanni Battista Marchetti[1]
	od 1744	Katedra Santa Maria Assunta w Asolo	Asolo	Przebudowa dachu, kaplicy Najświętszego Sakramentu i wnętrza katedry[1]
	1745	Villa Falier w Asolo	Asolo	Ukończenie willi zaprojektowanej przez Pasina Canovę oraz dobudowa kaplicy[1]
	od 1745	Kościół parafialny w Scorzè	Scorzè	Autorstwo przypisywane Massariemu na podstawie podobieństwa do kościoła w Resanie[1]
	od 1748	Palazzo Grassi	Wenecja	Projekt pałacu; realizacja była kontynuowana i zmieniana po śmierci architekta[1]
	1748–1751	Palazzo Vecchia w Vicenzy	Vicenza	Projekt miejskiej rezydencji[1]
	1748–1751	Kościół parafialny w Torreselle	Torreselle	Autorstwo przypisywane Massariemu na podstawie analizy stylistycznej[1]
	1748–1751	Palazzo Pasini w Asolo	Asolo	Projekt pałacu nawiązującego układem reprezentacyjnego piętra do Palazzo Grassi[1]
	1748–1751	Palazzo Diedo-Saccomani w Oderzo	Oderzo	Projekt rezydencji miejskiej[1]
	1748–1751	Kościół Santa Maria Assunta w Palazzolo sull’Oglio	Palazzolo sull’Oglio	Projekt trójnawowej świątyni z transeptem; realizację prowadzili Antonio Marchetti i Ascanio Girelli[1]
	ok. 1748–1751	Kościół Jezuitów w Vicenzy	Vicenza	Możliwy udział w początkowej fazie projektu; zachowane projekty mogą być dziełem innych architektów[1]
	ok. 1750	Pałac Bruti w Koprze	Koper	Autorstwo przypisywane Massariemu na podstawie analizy stylistycznej; brak jednoznacznego dokumentu potwierdzającego atrybucję[7]
	od ok. 1750	Ca’ Rezzonico	Wenecja	Ukończenie pałacu rozpoczętego według projektu Baldassara Longheny[1]
	1749	Loggetta Sansovina	Wenecja	Ukończenie loggetty zaprojektowanej przez Jacopa Sansovina przy dzwonnicy św. Marka[1]
	ok. 1748–1751	Bazylika św. Antoniego w Padwie	Padwa	Projekty dotyczące wybranych elementów bazyliki[1]
	ok. 1748–1751	Katedra w Padwie	Padwa	Projekty dotyczące wyposażenia lub przekształcenia wybranych części katedry[1]
	1751	Wieża Zegarowa na placu św. Marka	Wenecja	Drobne uzupełnienia i prace przy wieży zegarowej[1]
	od 1751	Kościół San Giovanni in Oleo		Projekt przypisywany Massariemu; wykonawcą mógł być Matteo Lucchesi[1]
	1756	Scuola della Carità w Wenecji	Wenecja	Projekt fasady, później znacznie przekształconej podczas adaptacji budynku[1]
	1760	Kościół San Canciano w Wenecji	Wenecja	Przebudowa wnętrza budowli rozpoczętej przez Antonia Gaspariego[1]
	1760	Villa Zen w Asolo	Asolo	Projekt skrzydła gospodarczego[1]
	1760	Oratorium św. Franciszka w Castelcucco	Castelcucco	Projekt oratorium nawiązującego do kaplicy przy Villa Tamagnin[1]
	1763	Kościół parafialny w Gerolanuova	Gerolanuova	Projekt kościoła; budową kierował Antonio Marchetti[1]
	przed 1766	Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Cividale del Friuli	Cividale del Friuli	Ukończenie i uporządkowanie wnętrza katedry oraz projekt ołtarza św. Donata[1]
	przed 1766	Pałac miejski w Cividale del Friuli	Cividale del Friuli	Niezrealizowany projekt przebudowy lub nowej siedziby władz miejskich[1]

Massari jest uznawany za jednego z najważniejszych architektów weneckich pierwszej połowy XVIII wieku. W historiografii jego twórczość jest opisywana jako ogniwo łączące barokową tradycję Longheny z późniejszym powrotem do klasycyzmu i dziedzictwa Palladia^[1][3].

Za jego główne dzieła sakralne uważa się kościół Santa Maria del Rosario w Wenecji i Santa Maria della Pace w Brescii, natomiast najważniejszym samodzielnie zaprojektowanym pałacem był Palazzo Grassi. Villa Cordellina jest zaliczana do najbardziej reprezentatywnych przykładów jego architektury rezydencjonalnej^[1][2].

• Antonio Massari: Giorgio Massari, architetto veneziano del Settecento. Vicenza: 1971. (wł.).
• Antonio Massari: Giorgio Massari: opera completa. Vicenza: 1981. (wł.).
• Micaela Mander: Massari, Giorgio. Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, 2008. [dostęp 2026-07-27]. (wł.).
• Massari Giorgio. Dizionario Biografico dei Friulani. [dostęp 2026-07-27]. (wł.).