Gra w szachy

Gra w szachy

Autor	Sofonisba Anguissola
Rodzaj	portret zbiorowy/ scena rodzajowa
Data powstania	1555
Medium	olej na płótnie, tempera na płótnie
Wymiary	72 × 97 cm
Miejsce przechowywania
Miejscowość	Poznań
Lokalizacja	Muzeum Narodowe

Gra w szachy (Partia szachów sióstr Anguissola) – obraz wykonany w 1555 roku w technice olejnej i temperowej malarki Sofonisby Anguissoli. Dzieło jest przechowywane w Muzeum Narodowym w Poznaniu^[1].

Obraz powstał w roku 1555. Artystka namalowała go w wieku 23 lat. Dzieło należy do głównego nurtu jej twórczości, w którym znajdują się autoportrety, portrety najbliższej rodziny czy portrety prominentnych osób. Giorgio Vasari zobaczył Grę w szachy w roku 1566 w Cremonie i dał jej opis w swoich Żywotach: „widziałem w domu jej ojca obraz jej ręki wykonany z wielką umiejętnością, będący portretem jej trzech sióstr podczas gry w szachy, a z nimi ich starej piastunki, co wszystko wymalowane jest z taką starannością i podobieństwem, że wydaje się jak żywe i nie brak im nic tylko mowy”. Płótno zostało prawdopodobnie sprzedane przez brata Sofonisby Asdrubala i znalazło się w Rzymie. Tam odnotowano je w inwentarzach humanisty Fulvia Orsiniego, a następnie kardynała Odoarda Farnese. Pozostawało własnością rodziny Farnese (uwzględnione w inwentarzu z 1653 i 1662 r.) i wraz z innymi dziełami sztuki z rodzinnej kolekcji zostało przeniesione do Parmy, a następnie do Neapolu. Na początku XIX w. obraz znajdował się w kolekcji Luciena Bonaparte, który sprzedał go w 1815 r. W 1823 r. zakupił go Atanazy Raczyński i umieścił w swojej galerii w Berlinie, następnie płótno w latach 1884–1903 było zdeponowane w Nationalgalerie w Berlinie i tam wystawiane. W 1903 r. Gra w szachy trafiła do Poznania i jest eksponowana w tamtejszym muzeum^[2][3].

W ogrodzie, na stole przykrytym wzorzystym wschodnim kobiercem leży szachownica, a wokół niej zgromadzone są trzy siostry Sofonisby Anguissoli i jej piastunka. O tożsamości osób widocznych na obrazie informuje napis na krawędzi pola szachowego: SEPHONISBA ANGVSSOLA VIRGO AMICLARIS FILIA EX VERA/ EFIGIE TRES SUAS SORORES ET ANCILAM PINXIT: MDVL (Sofonisba Anguissola panna córka Amilcara swe trzy siostry i piastunkę namalowała z prawdziwej postaci z natury 1555). Sofonisba była najstarszym dzieckiem swoich rodziców, miała pięć sióstr i jednego brata. Piętnastoletnia Lucia patrzy wprost na widza i z zadowoloną miną przesuwa na szachownicy pionek, zapewne wykonuje decydujący ruch. W ręku trzyma zbitą królową^[a]. Trzynastoletnia Minerva podnosi dłoń, jest to albo gest poddania się, albo protestu. Pomiędzy dwiema grającymi dziewczynkami widać szeroko uśmiechniętą dziesięcioletnią Europę, rozbawioną sytuacją^[2][3][4].

Po prawej stronie malarka przedstawiła starą opiekunkę dziewcząt, która przygląda się grze. Jej twarz została uwieczniona również na kilku innych obrazach Sofonisby. Jak wynika z prześwietlenia obrazu promieniami rentgenowskimi, malarka pierwotnie umieściła jej podobiznę w centralnej części obrazu, a następnie zamalowała ją i przeniosła na prawy skraj płótna. Umiejscowienie twarzy piastunki w dość ciasnej przestrzeni i w specyficznym wykadrowaniu pozwala przypuszczać, że artystce zależało na umieszczeniu tej postaci na obrazie obok trójki jej rodzeństwa. W zamalowanej centralnej partii obrazu Sofonisba przedstawiła dąb^[2][5].

W tle rozpościera się zamglony krajobraz, wzorowany na malarstwie flamandzkim. Pejzaż ten, z rzeką na pierwszym planie, miastem na wzgórzach i górami na horyzoncie, jest wytworem wyobraźni artystki, choć wśród licznych, sprawiających nierealne wrażenie budynków da się rozpoznać budowle inspirowane rzeczywiście istniejącymi w Cremonie^[4][6].

Przedstawiona na obrazie partia szachów nie mogła się w rzeczywistości odbyć. Dziewczęta ubrane są zbyt wytwornie jak na zabawę na wolnym powietrzu. Noszą na sobie kosztowne suknie, których detale – hafty, falbany i koronki są oddane z wielką starannością. Również cenna biżuteria, którą ozdobione są siostry (Lucia ma perłową opaskę na głowie, a Minerva naszyjnik z pereł ze złotym wisiorem) to rodowe klejnoty matki, niestosowne do codziennych zajęć. Sofonisba ukazała je na Portrecie matki artystki – Bianki Ponzoni przedstawionej w reprezentacyjnej sukni i z bogatymi wyrobami jubilerskimi^[3][4][6].

Szachownica jest namalowana poprawnie, ma 64 pola, ale plansza jest źle ustawiona – po stronie starszej siostry w rogu powinno być pole w kolorze białym, a nie czarnym. Układ bierek na planszy jest niemożliwy do osiągnięcia w żadnej partii^[3][5].

Sofonisba Anguissola była zainteresowana oddawaniem różnych emocji na ludzkiej twarzy. Stąd na jej obrazie cała gama nastrojów: poważne miny starszych sióstr, chwila, w której uśmiech Europy zmienia jej rysy i zakłopotanie niani. Dodatkowo każda z postaci ukazana jest inaczej: Europa „en face”, Minerva z profilu, Lucia z półprofilu, a piastunka z ukosa^[4].

Malarka zestawiła ze sobą na obrazie kontrastujące elementy: przeciwieństwem skromnej sukni służącej są eleganckie i drogie stroje dziewcząt, a kontrapunktem dla wieku starczego jest młodzieńcza świeżość dziewcząt^[4].

Gra w szachy była przedstawiana na wielu renesansowych obrazach, gdyż kryła w sobie duży potencjał symboliczny. Jednym ze znaczeń nadawanych tej grze była nieuchronność przemijania. Figury poruszają się wprawiane w ruch wolą gracza, podobnie jak życie ludzkie utrzymywane jest wolą Boga czy Fortuny. Jednoznaczne skojarzenia z przemijaniem miało też kończące grę zebranie pionów i figur szachowych do drewnianej skrzynki lub woreczka. Na obrazie Sofonisby widać zbite bierki, które mogą symbolizować upływ czasu i przypominać o śmierci. W takim wypadku płótno mogłoby ukazywać alegorie różnych okresów życia, Europa byłaby wtedy dzieciństwem, Minerva nastolatką, Lucia młodą kobietą, a służąca starością^[5][3].

Inną możliwą interpretacją obrazu jest ukazanie kobiecych możliwości. Sofonisba tworząc swoje dzieło namalowała tylko kobiety, pomijając np. brata Asdrubale. Malarka zapewne znała poemat pochodzącego z Cremony przyjaciela jej ojca, biskupa i humanisty Marca Girolama Vidy Scacchia ludus, być może był on inspiracją do powstania obrazu. W zakończeniu utworu pojedynek toczą ze sobą dwie królowe – biała i czarna, porównywane do Amazonek, będących uosobieniem kobiecej siły i niezależności. Jako kontekst interpretacyjny podaje się także dokonaną pod koniec XV w. reformę w grze w szachy, w wyniku której wzrosła rola królowej, bierki posiadającej największą swobodę ruchów na planszy. Ukazanie wyłącznie kobiet nad szachownicą jest zjawiskiem wyjątkowym w renesansowych Włoszech, gra ta była przedstawiana na obrazach jako pojedynek mężczyzn lub ewentualnie rywalizacja mężczyzny i kobiety. Szachy miały opinię rozrywki wysublimowanej, wymagającej od grającego intelektu i doświadczenia. Być może Sofonisba Anguissola ukazała swoje siostry nad szachownicą, chcąc wyrazić swoje przekonanie o ich dobrym wykształceniu i możliwościach intelektualnych^[3][6].