Grobowiec Mal-Tepe

Grobowiec Mal-Tepe
Гробница в Малтепе
Ilustracja
Wejście do grobowca
Państwo

 Bułgaria

Miejscowość

Mezek

Dane historyczne
Okres

Starożytność

Datowanie

IV wiek p.n.e.

Kultura

Trakowie

Funkcja

Grobowiec

Badania
Data odkrycia

1931

Odkrycia

tracki grobowiec z bogatym wyposażeniem

Położenie na mapie Bułgarii
Mapa konturowa Bułgarii, na dole znajduje się punkt z opisem „Grobowiec Mal-Tepe”
Ziemia41°44′06″N 26°06′05″E/41,735000 26,101389

Grobowiec Mal-Tepe (także: Mal-tepe, Kurhan Skarbów[1]) – tracki grobowiec z IV w. p.n.e. znajdujący się koło współczesnej miejscowości Mezek w Bułgarii. Prawdopodobnie został w nim pochowany jeden z odryjskich władców.

Pod nasypem o imponujących rozmiarach odkryto długi korytarz (dromos) oraz zespół starannie wzniesionych komór kamiennych, zwieńczonych monumentalną komorą centralną o kolistym rzucie i kopulastym sklepieniu. Bogate wyposażenie grobowe, obejmujące m.in. elementy uzbrojenia oraz przedmioty o celtyckim pochodzeniu, świadczy o wysokim statusie pochowanych.

Okoliczności odkrycia i wczesne badania

W 1903 roku, w otoczeniu kurhanu, mieszkaniec wioski znalazł naturalnej wielkości brązową figurę dzika o wadze 177 kg[2].

W sierpniu i październiku 1909 roku T. Makridi, kustosz muzeum w Stambule, wraz z Osmanem Hamdim, prowadzili badania wykopaliskowe okolic kurhanu, jednak nie opublikowali rezultatów[2].

Samo wejście do grobowca zostało odkryte przez okolicznych mieszkańców, w 1931 roku[3]; w tym samym roku został też zbadany przez specjalistów z Muzeum Archeologicznego w Sofii[4] pod kierownictwem Bogdana Fiłowa[3].

W przeszłości (przed współczesnym zbadaniem przez archeologów) został częściowo obrabowany[5].

Budowa grobowca i kurhanu

Plan pomieszczeń - widok z góry

Sam grobowiec jest zorientowany na osi północny wschód – południowy zachód i składa się z dromosu oraz trzech pomieszczeń[4][1]:

  • dromos ma długość 20,65 m, wysokość 1,55 m i wysokość między 2,4 a 2,6 m. Wejście do grobowca było zamurowane kamiennymi ciosami,
  • pierwszy, czworokątny przedsionek, długi na 1,26 m, szeroki na 1,5 m. Zamykała go kamienna płyta,
  • drugi, również czworokątny, przedsionek, długi na 2,12 m, szeroki na 1,77 m. Zamykały go jednoskrzydłowe kamienne drzwi,
  • całość wieńczy okrągła komora pokryta ulowatą kopułą o średnicy 3,3 m i wysokości 4,3 m. Zamykały ją dwuskrzydłowe drzwi z brązu.

Na końcu ulowatej kopuły znajduje się kamienne łoże[4].

Struktura grobowca jest solidna i wtrzymała napór ziemi przez 2400 lat[4], w przeciwieństwie np. do kurhanu we Wracy[6].

Sam kurhan ma wysokość 14 metrów i średnicę u podstawy 90 metrów[4]. Po ostatnim pochówku został otoczony murem u podstawy (krepidoma), przed wejściem ustawiono brązową grupę figuralną (w tym figurę dzika), zaś samo miejsce zostało przekształcone w heroon[5].

Rozplanowaniem i charakterem grobowiec Mal-Tepe przypomina grobowce mykeńskie z XIV-XIII w. p.n.e.[7]

Kierunek wejścia do grobowca (północny wschód–południowy zachód) sugeruje, że był on związany z drogą biegnącą od wschodu, ze starożytnego ośrodka w rejonie rzymskiego Hadrianopolis (Edirne). Droga ta mijała kurhan i prowadziła do osady na wzgórzu nad dzisiejszą wsią, gdzie na północnym stoku znajdowała się prawdopodobnie rezydencja, a wyżej położona jest średniowieczna twierdza Neutzikon[8].

Grupa figuralna

Przy wejściu znaleziono wykonaną z brązu figurę dzika

Przykłady monumentalnej rzeźby trackiej są bardzo nieliczne[9].

Znaleziona przy Mal-Tepe rzeźba dzika była zapewne elementem większej grupy figuralnej, ustawionej na osobnych postumentach i uzupełnionej postaciami psów oraz myśliwego (być może Jeździec Tracki)[2]. Przedstawienia konnych polowań na dziki są popularnym motywem sztuki trackiej[10]. Dawna literatura, opierając się głównie na opinii pierwszych badaczy, lokowała tę kompozycję na szczycie kurhanu; zakładano, że z czasem grupa uległa zniszczeniu, a sam dzik stoczył się u podnóża nasypu[2].

Współczesna (2005) analiza materiału wykopaliskowego podważa jednak tę koncepcję. Ślady obróbki bloków przy wejściu oraz analogie do innych grobów z regionu sugerują istnienie niewielkiej budowli przed fasadą, flankującej korytarz po obu stronach. W jednej z takich bocznych przestrzeni, zapewne po stronie południowej, miała być umieszczona grupa rzeźbiarska z dzikiem i towarzyszącymi jej przedmiotami, a nie na samym wierzchołku kurhanu[2].

Współcześnie, figura dzika jest przechowywana w muzeum archeologicznym w Stambule[10].

Trakowie i tracki pochówek w IV w. p.n.e.

Na ziemiach trackich od V w. p.n.e. istniało królestwo założone przez plemię Odrysów. W IV wieku p.n.e. Tracja była areną złożonych przemian politycznych, na które wpływ miały zarówno wewnętrzne ambicje lokalnych władców, jak i zewnętrzne naciski ze strony sąsiednich potęg. Król Kotys I, władający od 384 lub 383 p.n.e., siłą umocnił władzę centralną[11]. Jednakże, po jego śmierci w 359 roku p.n.e., królestwo zostało podzielone między trzech synów, co osłabiło jedność regionu. Wykorzystując tę sytuację, Filip II Macedoński do 340 roku p.n.e. podbił znaczną część Tracji, rozszerzając swoje wpływy na wschód[12].

W obliczu macedońskiej dominacji, lokalni władcy podejmowali próby odzyskania niezależności. Seutes III, jeden z najważniejszych trackich królów, starał się odbudować siłę królestwa Odrysów i około 320 roku p.n.e. założył miasto Seuthopolis, które stało się centrum politycznym i kulturalnym jego królestwa. Mimo starań lokalnych władców, Tracja pozostawała pod silnym wpływem Macedonii, zwłaszcza po śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., kiedy to jego generałowie, znani jako diadochowie, rywalizowali o kontrolę nad regionem. Seutes III, choć początkowo sprzeciwiał się siłą macedońskiej dominacji (323 p.n.e., 314 p.n.e.), ostatecznie w 306 p.n.e. uznał zwierzchnictwo Lizymacha, jednego z diadochów, co pozwoliło mu zachować pewną autonomię w ramach szerszego kontekstu politycznego[13][14]. Nie jest znana ani dokładna data śmierci Seutesa III, ani dokładna data rozpadu jego wątłego królestwa[15].

Herodot następująco opisuje tracki obrządek pogrzebowy arystokracji: "Pogrzeby bogaczów tak się odbywają: przez trzy dni wystawia się zwłoki, zarzyna wszelakie bydlęta ofiarne i ucztuje, opłakawszy wprzód zmarłego; potem zwłoki pali się lub grzebie. Po usypaniu mogiły urządzają wszelkiego rodzaju igrzyska, w których największe nagrody wyznacza się za pojedynek, stosownie do jego znaczenia"[16].

Grzebanym arystokratom towarzyszyły ich atrybuty, takie jak pierścienie, hełmy czy miecze, które miały im towarzyszyć w życiu pozagrobowym; często również, wraz z arystokratą grzebany był też jego koń[17]. Arystokratki zaś były chowane wraz z ozdobami i biżuterią[18]; u niektórych plemion istniał zwyczaj zabijania żony w ofierze nad grobem męża[17]. Stałym elementem wyposażenia grobowców była miejscowa ceramika[19]. Spotyka się zarówno pochówki ciałopalne, jak i szkieletowe[19].

Pochówek w Mal-Tepe

Przyjmuje się, że w Mal-Tepe doszło do czterech pochówków, w trzech różnych okresach, datowanych na podstawie znalezionych przedmiotów i ich lokalizacji[20].

Pochówek pierwszy: tracki władca

Kamienne lóże w okrągłej komorze

Rozmiary grobowca wskazują, że był on przeznaczony dla odryjskiego władcy, który został pochowany bez kremacji (pochówek szkieletowy) na kamiennym łożu w okrągłej komorze, ok. 350 r. p.n.e.[21][4][5].

Wśród władców, którzy mogli być pochowani w grobowcu, wymieniani są:

  • Amatakos (władał do ok. 351 r. p.n.e.)[1]
  • Teres (wzmianki ok. 346 r. p.n.e.)[1]

W komorze grobowej zachowały się gliniane amfory, a także dary z brązu, żelaza, srebrna i złota[21][22].

Wśród znalezionych przedmiotów znalazł się też pozłacany napierśnik obojczykowy zdobiony głowami lwów, palmetami, spiralami i schematycznie przedstawionymi głowami ludzkimi. Jest to jeden z trzynastu podobnych odkrytych napierśników; osiem z nich znaleziono w trackich grobowcach. Dekoracja łączy sobie motywy trackie i hellenistyczne. Istnieją różne hipotezy co do miejsca jego wykonania; być może został wykonany w greckich koloniach nad Morzem Czarnym, lub został stworzony przez twórców pracujących lokalnie, w trackim interiorze[23]. Napierśnik przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Sofii[24].

Późniejsze pochówki kobiece

Po pewnym czasie oryginalną podłogę nadbudowano (bez jej usuwania) i wyłożono nową, mniej staranną, 10 cm wyżej[21]. Nie są znane dokładne okoliczności, które doprowadziły do tej nadbudowy[21].

Między górną a dolną nawierzchnią (podłogą) w przedsionkach odkryto dwa kremacyjne[4] pochówki kobiece, datowane na 335-323 p.n.e.[1]. Fakt ukrycia pochówków pomiędzy podłogami wskazuje na niepewną sytuację polityczno-militarną schyłku istnienia królestwa Odrysów[1].

Potencjalny czwarty pochówek

Wśród późniejszych pochówków wymienia się także potencjalny pochówek władcy, datowany na III wiek p.n.e. Tenże władca jest identyfikowany jako Adajos, domniemany strateg Antygona. Na Adajosa wskazują podobieństwa typów jego emisji monetarnych (m.in. dzik z włócznią) oraz związek z obszarem południowo-wschodniej Tracji. Obecność części celtyckiego rydwanu w grobowcu bywa interpretowana jako trofeum zdobyte podczas wypraw wojennych Adajosa, a jego ewentualny udział w klęsce Celtów pod Lizymachią w 277 r. p.n.e. miałby potwierdzać taki charakter znalezisk[25].

Alternatywna hipoteza

Według innych, współczesnych hipotez, da się pogodzić w jednym czasie depozycję zarówno przedmiotów znalezionych w okrągłej komorze, jak i celtyckich brązów, nawet jeśli te ostatnie dotarły do Tracji dopiero po 280 r. p.n.e. Takie datowanie czyni kompleks Mal-Tepe typowym, choć bogatym grobem lokalnego wodza z bronią, koniem, zastawą ucztową i nietypowymi trofeami, bez potrzeby wyróżniania trzeciej fazy czy szukania osobnego pochówku w korytarzu; dwóch skremowanych zmarłych można wówczas uznać za wcześniejsze pochówki, najpierw w tolosie, a później przeniesione do przedsionków[22].

Galeria

Grobowiec współcześnie

Grobowiec, będący pod opieką gminy Sliwengrad, jest otwarty dla zwiedzających[26]. Znajduje się także na liście 100 obiektów turystycznych Bułgarii, pod numerem 72a[27].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 34.
  2. 1 2 3 4 5 Totko Stojanow, The Mal-tepe Complex near Mezek., „The Culture of Thracians and Their Neighbours” (S1350), BAR International Series, 2005, s. 125, ISBN 978-1-4073-2780-8 [dostęp 2025-09-22] (ang.).
  3. 1 2 Mezek Tomb. [dostęp 2025-02-09]. (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Danow i Iwanow 1980 ↓, s. 65.
  5. 1 2 3 Spier i in. 2024 ↓, s. 72.
  6. ↑ Tombs of Mogilanska Mound. Vratsa Regional Museum of History, 2015. [dostęp 2025-02-03].
  7. ↑ Conczewa 1979 ↓, s. 61.
  8. ↑ Totko Stojanow, The Mal-tepe Complex near Mezek., „The Culture of Thracians and Their Neighbours” (S1350), BAR International Series, 2005, s. 123, ISBN 978-1-4073-2780-8 [dostęp 2025-09-22] (ang.).
  9. ↑ Dragan Tenev, Dzieje sztuki w Bułgarii: siedem opowiadań o sztuce bułgarskiej, Kamelia Minczewa-Gospodarek (tłum.), Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe, 1989, s. 21–22, ISBN 978-83-01-06718-2 (pol.).
  10. 1 2 Old Phrygian Inscriptions from Bithynia, „Geçmişten Günümüze Sakarya”, 2018, s. 42, ISBN 978-605-9978-12-5 (ang.).
  11. ↑ Danow 1987 ↓, s. 144.
  12. ↑ Filip II Macedoński – źródło sukcesu Aleksandra Wielkiego. Historykon.pl. [dostęp 2025-01-11]. (pol.).
  13. ↑ Danow 1987 ↓, s. 150.
  14. ↑ Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 24.
  15. ↑ Danow 1987 ↓, s. 151.
  16. ↑ Herodot, Dzieje, V 8. Za: Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 12
  17. 1 2 Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 13.
  18. ↑ Spier i in. 2024 ↓, s. 197.
  19. 1 2 Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 12.
  20. ↑ Czawdar Coczew, The Hellenistic Tomb of Mal Tepe in Thrace, „Ancient West & East”, 2014, s. 51, DOI: 10.2143/AWE.13.0.3038730, ISSN 1783-8363 [dostęp 2026-07-17].
  21. 1 2 3 4 Wenedikow i Gerasimow 1978 ↓, s. 33.
  22. 1 2 Czawdar Coczew, The Hellenistic Tomb of Mal Tepe in Thrace, „Ancient West & East”, 2014, s. 60, DOI: 10.2143/AWE.13.0.3038730, ISSN 1783-8363 [dostęp 2026-07-17].
  23. ↑ Spier i in. 2024 ↓, s. 195-196.
  24. ↑ Нагръдник – яка [online], Bulgarian Heritage, 18 października 2012 [dostęp 2026-07-28] [zarchiwizowane z adresu 2025-02-09] (bułg.).
  25. ↑ Totko Stojanow, The Mal-tepe Complex near Mezek., „The Culture of Thracians and Their Neighbours” (S1350), BAR International Series, 2005, s. 127, ISBN 978-1-4073-2780-8 [dostęp 2025-09-22] (ang.).
  26. ↑ мезек – Информация [online] [dostęp 2026-02-26] (bułg.).
  27. ↑ Тракийска куполна гробница [online], Български Туристически Съюз, 9 października 2017 [dostęp 2026-02-26] (bułg.).

Bibliografia

  • Iwan Wenedikow, Todor Gerasimow: Sztuka tracka. T. 2. Warszawa: Arkady, 1978.
  • Mara Conczewa: Sztuka ziemi trackiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979. ISBN 83-06-00084-6.
  • Christo Danow, Teofil Iwanow: Antique Tombs in Bulgaria. Sofia: Sofia Press, 1980. OCLC 9195070. (ang.).
  • Christo Danow: Trakowie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987. ISBN 83-01-06121-9.
  • Jeffrey Spier, Timothy Potts, Sara Cole, Margarit Damyanov, Zosia Archibald, Christo Popov, Julia Tzetkova, Matthew Sears: Ancient Thrace and the Classical World: Treasures from Bulgaria, Romania, and Greece. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2024. ISBN 978-1-60606-940-0. (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.