Grzbiet Hawajski
 Mapa batymetryczna grzbietu | |
| Państwo | |
|---|---|
| Najwyższy szczyt |
Mauna Kea 4207 m n.p.m. |
| Długość |
3280 km |
| Jednostka dominująca |
ja |
 Położenie wulkanów w Grzbiecie Hawajskim i Grzbiecie Cesarskim | |
Położenie na mapie Oceanu Spokojnego  | |
 19°49′14″N 155°28′05″W/19,820556 -155,468056 | |
Grzbiet Hawajski (ang. Hawaiian Ridge) – grzbiet podmorski z łańcuchem wysp na Oceanie Spokojnym. Tworzą go wulkany podmorskie i wyspy wulkaniczne, z których składa się Archipelag Hawajski. Przedłużeniem tego grzbietu jest całkowicie podwodny Grzbiet Cesarski, ciągnący się dalej w kierunku północnym.
Charakterystyka
Archipelag Hawajski znajduje w młodszej części grzbietu, zawiera czynne i wygasłe wulkany, o wieku sięgającym ok. 40 mln lat. Obejmuje osiem głównych wysp z przybrzeżnymi wysepkami, oraz łańcuch Północno-Zachodnich Wysp Hawajskich, który tworzą małe wyspy wulkaniczne, wyspy koralowe i atole. Rozciąga się od wyspy Hawaiʻi do atolu Kure; administracyjnie wyspy należą do Stanów Zjednoczonych, tworząc amerykański stan Hawaje, oraz odrębne terytorium Midway. Poza atolem Kure, w kierunku północno-zachodnim rozciąga się starsza część grzbietu, którą tworzą góry podmorskie, w tym gujoty. Łańcuch gór podwodnych zagina się w kierunku północnym, przechodząc w Grzbiet Cesarski (45–80 Ma)[1][2].
Powstawanie łańcucha wulkanicznych wysp hawajskich
pióropusz płaszcza tworzy pod skorupą plamę gorąca, nad którą tworzą się wulkany. Przesuwająca się płyta skorupy przenosi je na zachód, gdzie stopniowo erodują (tworząc grzbiet podwodny).
Po prawej:
Miejsce aktywnych wulkanów wyspy Hawaiʻi – Mauna Loa (1) i Kīlauea (2) – zajmie w przyszłości Kama‘ehuakanaloa (3)
Grzbiet powstaje w wyniku aktywności wulkanicznej związanej z plamą gorąca. Ponad nią przemieszcza się płyta litosfery – oceaniczna płyta pacyficzna. Grzbiet Hawajski nie jest grzbietem śródoceanicznym i nie zachodzi w nim rozrastanie się dna morskiego, ale aktywność plamy gorąca sprawia, że Archipelag Hawajski jest regionem intensywnego wulkanizmu wewnątrzpłytowego[1][2].
Najbardziej popularną hipotezę, dotyczącą geologicznej historii grzbietu hawajskiego, sformułował John Tuzo Wilson, kanadyjski geofizyk z University of Toronto, pionier badań w dziedzinie tektoniki płyt[3]. Zgodnie z tą hipotezą wyspy łańcucha powstawały kolejno nad praktycznie nieruchomą plamą gorąca. Nowo powstały wulkan stopniowo traci aktywność, wskutek przesuwania się wraz z płytą oceaniczną dalej od plamy gorąca[1][2]. Oddalająca się od plamy wyspa z wygasłym wulkanem ulega procesom wietrzenia i erozji, a następnie pogrąża się w oceanie. Skały wulkaniczne są porastane przez koralowce, w wyniku czego nawet po zatopieniu wyspy ponad powierzchnią morza może pozostać atol. Łańcuch kolejno zatapianych w ten sposób wysp wulkanicznych utworzył grzbiet podmorski[2]. Względny ruch płyty i plamy gorąca w przeszłości musiał ulec dużej zmianie, na co wskazuje zagięcie, łączące Grzbiet Hawajski z Grzbietem Cesarskim[4].
Zagięcie pomiędzy Grzbietem Hawajskim i Grzbietem Cesarskim powstało w ciągu kilku milionów lat, około 50 milionów lat temu. Jego geneza jest przypisywana dwóm czynnikom: przede wszystkim zmianie kierunku ruchu płyty pacyficznej[5], ale też dryfowi samej plamy gorąca[6]. Około 50 milionów lat temu doszło rozpoczęcia subdukcji w Rowie Izu-Ogasawara i Rowie Mariańskim, która pociągnęła płytę pacyficzną w kierunku zachodnim[5]. Prawdopodobnie do zmiany kierunku grzbietu przyczyniły się w różnym stopniu oba czynniki: zmiana kierunku ruchu płyty i dryf plamy gorąca w warunkach zmieniającej się dynamiki konwekcji płaszczowej, a do pełnego wyjaśnienia powstania zagięcia potrzebne jest także uwzględnienie subdukcji mikropłyt dna północnego Pacyfiku[7].
Współczesne wyspy łańcucha
Obecnie nad plamą gorąca znajdują się czynne wulkany, Mauna Loa[8] i Kīlauea[9]. Oddalają się od strefy ryftu zgodnie ze współczesnym kierunkiem i prędkością rozrastania się dna Oceanu Spokojnego. Wiek jednej z najstarszych wysp tej gałęzi archipelagu, która jeszcze nie uległa zatopieniu (wyspa Kauaʻi), jest szacowany na ok. 5 mln lat. W przyszłości, gdy wyspa Hawaiʻi odsunie się na zachód, jej miejsce nad plamą zajmie Kama‘ehuakanaloa (d. Lo‘ihi) – obecnie wulkan podwodny.
Uwagi
Przypisy
- 1 2 3 4 „Tektonika płyt, teoria powstawania łańcuchów wysp wulkanicznych” (animacja) w: Encyklopedia multimedialna pwn.pl, dział „Ziemia”, CD 13 – „Nauki przyrodnicze”.
- 1 2 3 4 5 Tjeerd H. van Andel, Nowe spojrzenie na starą planetę Zmienne oblicze Ziemi, [w:] Wydawnictwo Naukowe PWN [online], s. 110–130 [dostęp 2012-04-30] (pol.).
- ↑ J. Tuzo Wilson, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2012-07-07] (ang.).
- ↑ Atlas Świata. PWN Warszawa, 1962, s. 377–378.
- 1 2 Warren D. Sharp, David A. Clague, 50-Ma Initiation of Hawaiian-Emperor Bend Records Major Change in Pacific Plate Motion, „Science”, 5791, 313, 2006, s. 1281–1284, DOI: 10.1126/science.112848 (ang.).
- ↑ John A. Tarduno i inni, The Emperor Seamounts: Southward Motion of the Hawaiian Hotspot Plume in Earth’s Mantle, „Science”, 5636, 301, 2003, s. 1064–1069, DOI: 10.1126/science.1086442, Bibcode: 2003Sci...301.1064T (ang.).
- ↑ Jiashun Hu, Michael Gurnis, Johann Rudi, Georg Stadler, R. Dietmar Müller, Dynamics of the abrupt change in Pacific Plate motion around 50 million years ago, „[[Nature]] Geoscience”, 15, 2022, s. 74–78, DOI: 10.1038/s41561-021-00862-6.
- ↑ Mauna Loa, Hawaii Elevation: 13,679 feet, 4169 meters. [w:] Peakbagger.com [on-line]. [dostęp 2012-09-08]. (ang.).
- ↑ United States Geological Survey: Kīlauea – Perhaps the World’s Most Active Volcano. [dostęp 2010-02-08]. (ang.).
Bibliografia
- The Formation of the Hawaiian Islands [online], Hawaii Center for Volcanology, 2018 [dostęp 2026-01-15].