HMP Dartmoor

Więzienie zostało zbudowane w latach 1806–1809 na zlecenie Admiralicji, przeznaczone do przetrzymywania francuskich jeńców wojennych wziętych do niewoli podczas wojen napoleońskich (1803–1815). Początkowo jeńców trzymano na pokładzie wycofanych z eksploatacji okrętów (hulków), zacumowanych m.in. w pobliskim Plymouth^[9]. Konieczność przeniesienia więźniów na stały ląd wynikała zarówno ze złych warunków sanitarnych^[10], jak i niebezpieczeństw związanych z przetrzymywaniem tysięcy nieprzyjacielskich żołnierzy w pobliżu kluczowych instalacji wojskowych, w tym arsenałów marynarki wojennej^[11].

Za projekt więzienia odpowiadał architekt Daniel Asher Alexander. W pierwotnym kształcie składało się z pięciu bloków dla więźniów rozmieszczonych promieniście wokół centralnego placu. W obrębie kompleksu znajdowały się także odrębne budynki szpitala oraz więzienia dla podoficerów, a po obu stronach bramy wjazdowej – domy naczelnika więzienia i lekarza więziennego. Całość otaczał podwójny mur na planie okręgu^[9].

W maju i czerwcu 1809 roku w Dartmoor osadzono 5000 jeńców^[9], więzienie szybko uległo przepełnieniu^[10]. W 1812 roku, po wybuchu wojny brytyjsko-amerykańskiej dobudowano dwa bloki więzienne^[11]. W kwietniu 1813 roku umieszczono tu pierwszych jeńców amerykańskich^[10]. Po zakończeniu działań zbrojnych dokonano repatriacji jeńców, a więzienie zamknięto w 1816 roku^[10].

W okresie tym na terenie więzienia zmarło około 1200 francuskich i 271 amerykańskich jeńców^[12], głównie w wyniku chorób^[10]. W kwietniu 1815 roku strażnicy dokonali masakry na amerykańskich jeńcach, biorących udział w rozruchach, w której zginęło siedmiu więźniów, a 31 zostało rannych^[13]. Zmarłych jeńców chowano w nieoznaczonych grobach na pobliskim polu. W połowie XIX wieku, w związku z powtarzającymi się incydentami odkopywania szczątków podczas prac rolnych, zadecydowano o ich ekshumacji i przeniesieniu na dwa nowe cmentarze, jeden francuski, drugi amerykański, ulokowane tuż poza murem więziennym^[12].

Ponowne otwarcie więzienia Dartmoor miało miejsce w 1850 roku. Kraj zmagał się wówczas z problemem braku miejsc do przetrzymywania skazanych^[9]. Dotychczas często stosowana kara zesłania do koloni karnych w Australii spotykała się z rosnącą opozycją ze strony tamtejszych mieszkańców^[15], w związku z czym konieczne było otwarcie zakładów karnych na terenie Wielkiej Brytanii. Lata 50. XIX wieku wyznaczają początek traktowania kary pozbawienia wolności jako standardowego środka w brytyjskim systemie karnym^[16]. W 1851 roku zakład mógł przetrzymywać 1030 skazanych^[9].

Do lat 80. XIX wieku obiekt poddano gruntownej przebudowie według planów architekta i naczelnego inspektora więzień Edmunda du Cane′a^[9]. Dużą część prac budowlanych przeprowadzili więźniowie^[10]. Rozbudowę przeprowadzono także w pierwszych dekadach XX wieku, m.in. w latach 1901–1915 dobudowano cztery kolejne bloki dla więźniów^[9].

Więźniowie objęci byli obowiązkiem pracy, którą wykonywali w pobliskim kamieniołomie oraz przywięziennym gospodarstwie rolnym^[11]. Istotna część prac związana była z zagospodarowaniem okolicznych terenów, które jako torfowiska były dotychczas nieużytkami. Obejmowały m.in. osuszanie gruntów i przekopywanie rowów melioracyjnych oraz wydobywanie torfu, wykorzystywanego jako opał^[17].

W 1917 roku, podczas I wojny światowej więzienie czasowo zaadaptowano na obóz pracy dla osób odmawiających służby wojskowej. Mieszkańcy obozu nie byli zamykani w celach i mieli swobodę przemieszczania się po okolicy^[10], niemniej warunki pracy były trudne, a opieka medyczna na niskim poziomie. Przebywało tu około 1000 osób^[11].

24 stycznia 1932 roku w więzieniu doszło do buntu, podczas którego grupa więźniów zdołała przejąć kontrolę nad zakładem na około półtorej godziny^[2]. Doszczętnie spalony został budynek administracyjny wraz z przechowywanymi w nim archiwami^[10]. Uczestnicy buntu podczas zeznań sądowych wśród motywów wymieniali brutalność pracowników służby więziennej, niskiej jakości wyżywienie i nieskuteczny system składania zażaleń^[2]. Poszlaki wskazują, że niektórzy więźniowie liczyli na to, że rozruchy umożliwią im ucieczkę^[10].

Do zamieszek na terenie zakładu doszło także 7–8 kwietnia 1990 roku, w ramach serii podobnych incydentów na terenie całego kraju^[18]. Wyrządzone straty oszacowano na 3,5 mln funtów^[19], jeden z osadzonych zginął w pożarze celi^[20]. W następstwie tego wydarzenia przeprowadzono modernizację zakładu, która miała na celu zwiększenie poziomu bezpieczeństwa^[11].

Kilkukrotnie rozważano zamknięcie więzienia. Spekulacje na ten temat pojawiły się już w latach 30. XX wieku, w związku z wielkim kryzysem (Dartmoor było „nadzwyczaj kosztowne” w utrzymaniu)^[2]. W 1945 roku opublikowano raport, w którym rekomendowano budowę nowoczesnych więzień, które pozwoliłyby na zamknięcie starszych instytucji, jak Dartmoor. Pomimo podjęcia programu budowy w latach 50., więzienie pozostało otwarte^[11]. Kolejne plany zamknięcia więzienia zostały ujawnione w 2010 roku^[3]. W 2013 roku ogłoszono, że więzienie zostanie zamknięte w 2023 roku, kiedy wygasał okres dzierżawy terenu od Księstwa Kornwalii^[21]. Ostatecznie z planów zrezygnowano, w obliczu ogólnokrajowego deficytu miejsc dla osadzonych^[22].

Choć na przestrzeni lat kompleks więzienny wielokrotnie przebudowywano i rozbudowywano, zachował on swój pierwotny promienisty układ przestrzenny^[9]. W niezmienionej formie zachowała się m.in. brama wjazdowa z lat 1806–1809^[14]. Współcześnie istniejące bloki więzienne pochodzą zasadniczo z lat 1879–1915 z późniejszymi modyfikacjami^[9][23][24]. Blok F jako jedyny pochodzi z 1809 roku, choć gruntownie przebudowany w 1885 roku^[25]. W 1987 roku znaczna część kompleksu więziennego została umieszczona w rejestrze zabytkowych budynków^[1].

Wśród osób osadzonych w więzieniu znaleźli się m.in. przestępcy Frank Mitchell, John George Haigh, Moondyne Joe, Jack McVitie, Jack Comer i Frankie Fraser, podwójny agent Arthur Owens, a także, jako więzień polityczny, przyszły prezydent Irlandii Éamon de Valera^[26].

W lipcu 2024 roku zakład został zamknięty w związku z występowaniem w jego wnętrzu wysokiej koncentracji szkodliwego dla człowieka radonu^[4]. Źródłem tego radioaktywnego gazu jest rozpad naturalnie występujących w skałach i glebie atomów uranu. Ich koncentracja jest większa na terenach zbudowanych z granitu, takich jak Dartmoor^[27]. Nadzwyczaj wysokie stężenie gazu w więzieniu wynika z ograniczonej wentylacji^[28]. Pomiary wykazały koncentrację sięgającą 2988 Bq/m³, niemal dziesięciokrotnie przekraczającą dopuszczalny prawnie poziom dla miejsc pracy w Wielkiej Brytanii. Średnia koncentracja na otwartej przestrzeni wynosi ok. 4 Bq/m³, a w przeciętnym brytyjskim domu 20 Bq/m³^[29]. W bliżej nieokreślonej przyszłości planowane są działania mające na celu usunięcie zagrożenia i przywrócenie zakładu do użytku^[4]. Kilkuset pracowników i osadzonych jest stroną w pozwie zbiorowym wobec Ministerstwa Sprawiedliwości w związku z narażeniem ich zdrowia^[28].