Haft płaski

Haft płaski – technika hafciarska polegająca na wypełnianiu kolorowego lub białego wzoru gęsto ułożonymi, równoległymi ściegami, które tworzą jednolitą powierzchnię. W polskiej tradycji występował także pod nazwą haft atłaskowy lub robota atłaskowa^[1][2].

Haft płaski wykonuje się przez układanie ściegów ściśle obok siebie, zwykle w jednym kierunku, tak aby całkowicie lub niemal całkowicie pokrywały tkaninę. Haft cieniowany jest odmianą haftu płaskiego, w której stosuje się stopniowe przejścia barw lub odcieni nici, co pozwala uzyskać efekt modelowania motywu. Haft cieniowany można wykonywać zarówno od środka ku brzegom, jak i od brzegów ku środkowi. Długość ściegów jest dowolna. Elementy wykonane haftem cieniowanym charakteryzują się subtelnością, delikatnością oraz naturalnym efektem światłocienia, który nadaje wzorom głębię i lekkość^[3].

W hafcie ludowym najczęściej pojawiały się motywy roślinne, zwłaszcza kwiaty, liście, gałązki i bukiety^[4]. Technikę tę stosowano m.in. na koszulach, fartuchach, zapaskach, gorsetach, kaftanach i chustach, a także na tekstyliach obrzędowych i dekoracyjnych. Wykorzystywano nici jedwabne, bawełniane i wełniane, a w niektórych regionach także koraliki i cekiny^[5][6].

Narzędziem pomocniczym w wykonywaniu haftu płaskiego jest tamborek^[2].

Haft płaski należy do dawnych technik hafciarskich i był znany w Polsce już w okresie staropolskim. Łukasz Gołębiowski wymieniał „robotę atłaskową” wśród rodzajów haftu używanych w dawnej odzieży^[5]. W epoce baroku i rokoka rozpowszechniły się barwne kompozycje floralne, obecne w sztuce dworskiej i kościelnej^[7].

W XIX wieku technika przenikała także do sztuki ludowej^[8]. Wpływały na to wzory miejskie i dworskie, adaptowane przez hafciarki działające dla dworów, klasztorów i kościołów. W tym okresie haft płaski pojawiał się w wielu regionach Polski, a jego formy lokalne różniły się doborem motywów, kolorystyki i sposobem wypełnienia wzoru^[9][10].

W hafcie ludowym haft płaski należał do najczęściej stosowanych technik obok haftu krzyżykowego^[11]. Występował m.in. w stroju łowickim, opoczyńskim, kurpiowskim oraz w niektórych odmianach stroju podhalańskiego^[12] i śląskiego^[13]. W regionach centralnej Polski dominowały kompozycje roślinne układane pasowo, bukietowo lub symetrycznie^[14].

Na Podhalu haft płaski pojawił się w drugiej połowie XIX wieku pod wpływem ornamentyki mieszczańskiej i biedermeierowskiej, jednak nie stał się tam techniką dominującą^[15][12]. W innych regionach rozwijały się jego odmiany lokalne, czasem łączone z haftem koralikowym, tiulowym lub ażurowym. Na terenie Podlasia haft płaski rozpowszechnił się w okresie międzywojennym. Motywami kwiatowymi zdobiono ręczniki obrzędowe^[16], makatki oraz wełniane płachty^[4]. Wykorzystywano go również do ozdabiania świątecznych koszul, zarówno kobiecych, jak i męskich, stopniowo wypierając tradycyjne zdobienia wykonywane haftem krzyżykowym^[16].

Haft płaski jest nadal stosowany w rękodziele artystycznym, rekonstrukcjach strojów ludowych i edukacji regionalnej. Pozostaje też jedną z podstawowych technik nauczanych na kursach hafciarskich oraz wykorzystywanych przez twórców zajmujących się tradycyjnym zdobnictwem tekstyliów^[17].