Hallstätter See

Hallstätter See

Hallstättersee

Jezioro widziane z Hallstatt
Położenie
Państwo	Austria
Lokalizacja	Alpy Salzburskie
Miejscowości nadbrzeżne	Hallstatt, Obertraun, Bad Goisern am Hallstättersee
Region	Salzkammergut
Wysokość lustra	508 m n.p.m.
Morfometria
Powierzchnia	8,6 km²
Wymiary • max długość • max szerokość	7,5 km 1,4 km
Głębokość • średnia • maksymalna	65 m 125 m
Objętość	558 mln m³
Hydrologia
Cieki zasilające	Traun, Waldbach, Mühlbach
Cieki wypływające	Traun
Rodzaj jeziora	polodowcowe, oligotroficzne
Dorzecze	Traun–Dunaj
Położenie na mapie Górnej Austrii Hallstätter See
Położenie na mapie Austrii Hallstätter See
47°34′31″N 13°39′34″E/47,575278 13,659444

Hallstätter See – jezioro polodowcowe w Austrii, położone w kraju związkowym Górna Austria, w regionie Salzkammergut. Leży na wysokości 508 m n.p.m., między masywem Dachsteinu na zachodzie i południu a masywem Sarstein na wschodzie. Nad jego brzegami znajdują się gminy Hallstatt, Obertraun i Bad Goisern am Hallstättersee^[1].

Jezioro ma powierzchnię 8,6 km², długość około 7,5 km i maksymalną szerokość 1,4 km. Jego największa głębokość wynosi 125 m, średnia głębokość 65 m, a objętość wód około 558 mln m³. Głównym dopływem i odpływem jeziora jest Traun^[1].

Hallstätter See znajduje się w centralnej części wpisanego w 1997 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO krajobrazu kulturowego Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut. Jezioro, historyczna osada Hallstatt, kopalnie soli i otaczające je obszary górskie tworzą krajobraz ukształtowany przez trwającą od czasów prehistorycznych działalność człowieka^[2][3].

Jezioro leży w południowej części Salzkammergutu, w powiecie Gmunden. Jego południowy kraniec znajduje się w Obertraun, zachodni brzeg należy w większości do Hallstatt, natomiast północna część jeziora leży w granicach Bad Goisern am Hallstättersee. Wschodni brzeg u podnóża Sarsteinu jest słabiej zabudowany niż brzeg zachodni^[4].

Od zachodu jezioro ograniczają strome zbocza Plassen i płaskowyżu Dachsteinu. Na wschodzie wznosi się grzbiet Sarsteinu, oddzielający dolinę Hallstätter See od Ausseerlandu. Na południe od jeziora znajduje się masyw Dachsteinu z najwyższym szczytem Hoher Dachstein, natomiast ku północy dolina rozszerza się w kierunku Bad Goisern i doliny Traunu^[4].

Historyczna zabudowa Hallstatt rozwinęła się na wąskim pasie zachodniego brzegu, między taflą jeziora a stromym zboczem Salzbergu. Obertraun zajmuje szerszą część doliny przy południowym krańcu jeziora, w pobliżu ujścia Traunu. Nad północnym brzegiem położone są miejscowości Steeg i Au należące do Bad Goisern am Hallstättersee^[4].

Hallstätter See zajmuje fragment doliny polodowcowej wyżłobionej podczas plejstoceńskich zlodowaceń. Zostało zaklasyfikowane jako jezioro rynnowe położone w obrębie Północnych Alp Wapiennych. Podłoże niecki oraz przeważającej części zlewni tworzą skały węglanowe^[1].

W czasie kolejnych zlodowaceń lodowce spływające z masywu Dachsteinu pogłębiały i poszerzały dolinę. Po ustąpieniu lodu zagłębienie zostało wypełnione wodą, tworząc jezioro o wydłużonym południkowym kształcie. Strome zbocza, duża głębokość i niewielka powierzchnia płytkich stref przybrzeżnych są charakterystyczne dla jego polodowcowego pochodzenia^[1].

Niecka jeziora dzieli się na dwa główne baseny. Południowa część w pobliżu Obertraun jest płytsza i wypełniana osadami nanoszonymi przez Traun, natomiast część północna obejmuje zasadniczy, głęboki basen jeziorny. Oba obszary rozdziela podwodne wyniesienie związane z deltą rzeczną^[5].

Strome otoczenie jeziora sprzyjało powstawaniu osuwisk, obrywów skalnych i podwodnych ruchów masowych. Ich ślady zachowały się w osadach dennych, umożliwiając odtwarzanie historii katastrof naturalnych w regionie Hallstatt i Dachsteinu^[5].

Powierzchnia zlewni Hallstätter See wynosi około 646 km². Najważniejszym dopływem jest Traun, która wpływa do jeziora od południa w Obertraun. Rzeka odprowadza wody m.in. z obszaru doliny Koppen, Ausseerlandu i południowo-wschodnich stoków Dachsteinu^[1].

Do mniejszych dopływów należą Waldbach i Mühlbach uchodzące w rejonie Hallstatt oraz potoki spływające ze zboczy Sarsteinu. Część cieków ma charakter górski i wykazuje duże wahania przepływu związane z roztopami oraz intensywnymi opadami^[4].

Traun wypływa z północnego krańca jeziora koło Steeg i płynie dalej przez Bad Goisern, Bad Ischl, Traunsee oraz Wels do Dunaju. Średni odpływ z jeziora wynosi około 35,4 m³/s, a teoretyczny czas całkowitej wymiany jego wód około pół roku^[1].

Hallstätter See jest jeziorem holomiktycznym i dimiktycznym. Oznacza to, że jego wody ulegają pełnemu mieszaniu zwykle dwa razy w roku, wiosną i jesienią, natomiast latem i zimą występuje stratyfikacja termiczna^[1].

Poziom jeziora jest regulowany przez zabudowania hydrotechniczne na odpływie Traunu w Steeg. Urządzenia te wywodzą się z historycznej infrastruktury służącej regulowaniu transportu drewna i solanki w systemie wodnym Salzkammergutu^[3].

Hallstätter See jest jeziorem oligotroficznym, charakteryzującym się niewielką zawartością substancji odżywczych i stosunkowo małą produkcją biologiczną. Według austriackiego atlasu jezior jego naturalnym stanem troficznym jest oligotrofia, a badania prowadzone w pierwszej dekadzie XXI wieku wykazywały bardzo małe odchylenie od warunków referencyjnych^[1].

W latach 60. i 70. XX wieku rozwój turystyki i odprowadzanie nieoczyszczonych ścieków powodowały wzrost obciążenia jeziora substancjami biogennymi. W 1974 roku Hallstatt, Obertraun i Bad Goisern utworzyły związek zajmujący się ochroną czystości wód. Ścieki z miejscowości nad jeziorem zaczęto odprowadzać przewodami lądowymi i podwodnymi do centralnej oczyszczalni w Bad Goisern^[1].

Działania kanalizacyjne i ograniczenie dopływu fosforu doprowadziły do poprawy stanu ekologicznego jeziora. W austriackim krajowym planie gospodarowania wodami z 2021 roku oraz w raporcie środowiskowym Górnej Austrii z 2024 roku jego stan ekologiczny sklasyfikowano jako bardzo dobry^[6].

Wzrost temperatury wód związany ze zmianami klimatu jest przedmiotem długoterminowych badań limnologicznych. Pomiary obejmują m.in. przebieg stratyfikacji, głębokość termokliny, okresy mieszania oraz wpływ zmian temperatury na skład gatunkowy ryb^[7].

Ze względu na dużą głębokość, strome brzegi i oligotroficzny charakter jezioro ma stosunkowo wąską strefę przybrzeżną. Roślinność wodna rozwija się głównie w płytszych zatokach, przy ujściach potoków oraz w północnej i południowej części zbiornika^[1].

Pod względem ichtiologicznym Hallstätter See zaliczane jest do austriackiego typu jezior określanego jako Elritzensee. Występują w nim gatunki charakterystyczne dla chłodnych, głębokich jezior alpejskich, m.in. sielawa, golec zwyczajny, pstrąg potokowy, pstrąg jeziorowy, lipień pospolity, okoń pospolity i szczupak pospolity^[8].

Podstawowe znaczenie dla zawodowego i rekreacyjnego rybołówstwa ma sielawa, lokalnie określana jako Reinanke. Poławiany jest również golec. Połów sieciowy utrzymał się jako działalność zawodowa lub dodatkowe źródło dochodu części mieszkańców regionu^[8].

Brzegi jeziora są siedliskiem ptaków wodnych i gatunków związanych z nadrzecznymi lasami oraz skalnymi zboczami. Najbardziej przekształcone zostały odcinki brzegów zajęte przez zabudowę, drogi, linie kolejowe, przystanie i urządzenia przeciwpowodziowe^[8].

Jezioro odgrywało zasadniczą rolę w rozwoju osadnictwa i górnictwa soli w Hallstatt. Przed budową nowoczesnych dróg stanowiło podstawową drogę transportu ludzi, drewna, żywności i innych towarów między osadą a pozostałą częścią Salzkammergutu^[2].

Sól wydobywaną w kopalniach ponad Hallstatt transportowano do warzelni, a następnie wywożono przez jezioro i Traun. W końcu XVI wieku zbudowano rurociąg solankowy prowadzący z Hallstatt przez Bad Ischl do Ebensee, co ograniczyło zależność produkcji soli od transportu łodziami^[3].

Rybołówstwo, transport wodny i wyrób tradycyjnych łodzi należały do zajęć związanych z jeziorem. Typową jednostką używaną na wodach Salzkammergutu była płaskodenna łódź określana jako Plätte, dostosowana do przewozu osób i ładunków^[3].

Po jeziorze kursują statki pasażerskie łączące Hallstatt z przystaniami w Obertraun, Steeg i na wschodnim brzegu. Szczególne znaczenie ma całoroczna przeprawa między przystanią Hallstatt Markt a położoną po przeciwnej stronie jeziora stacją kolejową Hallstatt^[9].

Stację otwarto na wschodnim brzegu jeziora w związku z budową linii kolejowej Salzkammergutbahn. Z powodu stromych zboczy i ukształtowania terenu nie poprowadzono kolei bezpośrednio przez Hallstatt, dlatego przeprawa statkiem stała się częścią połączenia kolejowego miejscowości^[10].

Wschodnim brzegiem biegnie linia kolejowa, a zachodnim droga B166. Wzdłuż mniej zabudowanego wschodniego brzegu poprowadzono szlak pieszy Ostuferwanderweg, obejmujący kładki, odcinki leśne i przejścia w sąsiedztwie linii kolejowej^[4].

Jezioro jest wykorzystywane do kąpieli, żeglarstwa, kajakarstwa, nurkowania, wędkarstwa i rejsów wycieczkowych. Zagospodarowane kąpieliska i tereny rekreacyjne znajdują się przede wszystkim w Obertraun oraz na północnym krańcu jeziora^[11].

Popularnymi punktami widokowymi są Hallstatt, Salzberg, platforma widokowa ponad miejscowością oraz wysoko położone partie Dachsteinu i Sarsteinu. Jezioro jest również widoczne z tras prowadzących na Krippenstein i z punktu widokowego 5fingers^[11].

Wody jeziora wykorzystywane są przez nurków również poza sezonem letnim. Ze względu na dużą głębokość, niską temperaturę i strome podwodne zbocza nurkowanie wymaga odpowiedniego przygotowania oraz przestrzegania miejscowych przepisów^[1].

Osady denne Hallstätter See stanowią archiwum zmian środowiska, działalności górniczej i katastrof naturalnych. Analizy rdzeni osadowych umożliwiają badanie zmian klimatu, erozji, powodzi, osuwisk oraz wpływu historycznego wydobycia soli i osadnictwa na zlewnię^[5].

W 2021 roku międzynarodowy zespół badawczy pobrał z dna jeziora rdzenie osadowe o długości dochodzącej do 51 m. Badania prowadzili naukowcy z Uniwersytetu w Innsbrucku, Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, Niemieckiego Centrum Badań Geonaukowych w Poczdamie i Uniwersytetu w Bernie^[12].

Uzyskane materiały mają służyć do rekonstrukcji rozwoju jednego z najstarszych krajobrazów kulturowych Europy oraz rozpoznania częstotliwości dawnych osuwisk, powodzi i innych zdarzeń mogących zagrażać miejscowościom położonym nad jeziorem^[12][5].