Hans Schleif

Hans Schleif (ur. 23 lutego 1902 w Wiesbaden^[1], zm. 25 kwietnia 1945 w Berlinie^[2]) – niemiecki architekt i archeolog, modelarz, wysoki funkcjonariusz nazistowski i esesman w randze standartenführera.

Był synem kupca Fritza i Luise z d. Ruppel. Do szkoły średniej uczęszczał w Berlinie w latach 1911–1920^[3]. Po maturze podjął studia architektoniczne na Drezdeńskim Uniwersytecie Technicznym, kontynuując je na Monachijskim Uniwersytecie Technicznym, a kończąc w roku 1924 na Berlińskim Uniwersytecie Technicznym, na którym uzyskał tytuł inżyniera^[4]. Po studiach podjął pracę w zawodzie w jednej z berlińskich pracowni architektonicznych, gdzie był zatrudniony do 1927^[5]. Jednocześnie pasjonował się dawną architekturą, szczególnie starożytnej Grecji, i modelarstwem kartonowym. Łącząc oba zainteresowania, tworzył z papieru akwarelowego modele dawnych budowli lub miast. Początkowo robił to hobbistycznie, jednak wobec dużego uznania z jakim spotkały się w środowisku naukowym i muzealnym jego modele, postanowił w 1927 poświęcić się temu zajęciu pełnowymiarowo, rezygnując z pracy w biurze architektonicznym. W latach 1928–1929 stworzył wielki model Norymbergi z roku 1625, na którym umieścił przeszło 4 tysiące budowli. Pracę tę nabyło nowojorskie Metropolitan Museum. Wykonał też dwie rekonstrukcje starożytnej Olimpii, jedną dla Deutsche Hochschule für Leibesübungen (wyższej szkoły wychowania fizycznego), drugą dla Muzeum Archeologicznego w Olimpii. W kolejnych latach stworzył makiety szeregu innych antycznych budowli lub kompleksów, w tym Pergamonu^[6].

Wysoka ocena modeli antycznych obiektów doprowadziła do przyznania mu w 1927 przez Niemiecki Instytut Archeologiczny stypendium na badania śródziemnomorskiej architektury antycznej^[7]. Dzięki tym funduszom i zatrudnieniu go na stałe od następnego roku przez w/w instytut, od 1927 r. do 1933 prowadził badania terenowe na różnych stanowiskach archeologicznych w Grecji, ponadto w 1930 w Nubii, a w 1933 w Troi. W Grecji był asystentem badacza starożytnej Hellady, niemieckiego archeologa Wilhelma Dörpfelda. Na podstawie swoich badań w Olimpii obronił u schyłku 1933 roku doktorat na Politechnice Berlińskiej, poświęcony ołtarzowi Zeusa w tym mieście^[8]. W 1936 (wg Szczepańskiego – w 1937^[9]) uzyskał habilitację za pracę nt. świątyni Ateny w Troi^[10]. Po powrocie do Niemiec pozostawał aż do kwietnia 1945 na etacie Instytutu, jednocześnie decydując się na karierę w strukturach nazistowskich. Jesienią 1935 został współzałożycielem Ahnenerbe, z ramienia tej organizacji kierował do 1939 wykopaliskami archeologicznymi w kilku miejscowościach w Niemczech, w tym w grodziskach w Starym Dzierzgoniu i Starym Mieście^[11][12]. W tym samym roku wstąpił do Allgemeine SS, a w 1936 r. do NSDAP^[13]. W marcu 1936 znalazł się w sztabie Reichsführera SS Heinricha Himmlera, początkowo w biurze adiutanta naczelnego, a następnie jako dowódca sztabu osobistego Reichsführera. Służył tam do początku 1944^[14]. Jako doktor habilitowany otrzymał w roku 1937 etat wykładowcy archeologii na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie, a w roku następnym stanowisko profesora nadzwyczajnego tej uczelni, jednakże bez etatu profesorskiego (Szczepański 2009 podaje, że profesorem został jeszcze w 1937). Etat profesora uzyskał w 1939^[15][16].

W początku kwietnia 1938 powrócił do Olimpii, gdzie dzięki poparciu Heinricha Himmlera został razem z Emilem Kunzem kierownikiem wykopalisk, które finansował Adolf Hitler z własnych funduszy^[17]. W 1939 wstąpił do Waffen-SS i od 10 września 1939 do listopada tego roku służył ochotniczo w Batalionie Zapasowym Artylerii SS^[18]. W trakcie służby w SS sukcesywnie awansował i pod koniec 1944 lub w pierwszych miesiącach 1945 osiągnął najwyższy w karierze stopień standartenführera^[19]. 1 grudnia 1939 r. mianowano go „Głównym zarządcą ds. zabezpieczenia niemieckich dóbr kultury” na obszarze Okręgu Rzeszy Poznań^[20]. Na tym stanowisku zajmował się m.in. grabieżą polskich kolekcji muzealnych i naukowych w Wielkopolsce, przy czym oprócz konfiskat na rzecz niemieckich instytucji zlecał również niszczenie części zbiorów, np. zniszczono lub zagrabiono na jego polecenie przeszło 25% zbiorów biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Uczestniczył również w prześladowaniu pracowników polskich jednostek naukowych i kulturalnych^[21]. Ponadto w latach 1940–1942, z przerwami, badał Biskupin. W marcu i kwietniu 1941 r. służył w Leibstandarte SS Adolf Hitler^[22]. Tuż po opanowaniu przez armię niemiecką kontynentalnej Grecji Schleif służył w maju 1941 w Atenach w Służbie Bezpieczeństwa SS w stopniu Obersturmbannführera^[23] oraz w ateńskim Einsatzkommando^[24]. 10 maja 1941 Schleif oprowadził Himmlera po zabytkach Sparty^[25].

Od 10 listopada 1943 r. do 1945 był zatrudniony w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Administracyjnym SS. Pracował tam w urzędzie C (zagadnienia budowlane), kierowanym przez gen. por. Waffen-SS Hansa Kammlera, u którego był od początku 1944 członkiem jego sztabu pełnił, wiosną tegoż roku pełnił funkcję szefa jego biura, potem też zastępcy Kammlera^[26].

We wrześniu 1944 otrzymał nominację profesorską na Katedrę Architektury Antycznej na Politechnice w Berlinie^[27], o którą ubiegał się jeszcze przed wojną^[28]. Stanowisko to miał objąć dopiero po zwycięskim dla III Rzeszy zakończeniu wojny^[29]. Pod koniec oblężenia Berlina zabił swoją żonę i dwójkę niespełna rocznych synków, po czym popełnił samobójstwo^[30].

Ożenił się w roku 1926 z Gizelą z d. Lehmann^[31], z którą miał córkę Edith, urodzoną w 1933^[32]. Rozwiódł się w czasie wojny i w 1944 ożenił z poznaną w Ahnenerbe Leonorą z d. Thomass. Małżeństwu urodziło się w tymże roku dwóch bliźniaków, Alexander i Konstantin^[33]. Pochowany wraz z rodziną na cmentarzu Friedhof Berlin Lichterfelde-Ost, płyty nagrobne zachowały się^[34].

Lehmann uważa Schleifa za zbrodniarza wojennego^[35], ze względu m.in. na wysokie funkcje i stanowiska w urzędzie C Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS, który to urząd prowadził szereg działań związanych z ludobójstwem (szef biura Hans Kammler po wojnie został skazany na karę śmierci, podobnie jak podwładny Schleifa, Franz Eirenschmal, który pracując dla biura C zaprojektował urządzenie do masowego gazowania ludzi w obozach koncentracyjnych i odpowiadał za ich stan do końca wojny^[36]).

Metodyka prac archeologicznych Schleifa w Olimpii była znakomita i bardzo nowoczesna, a uzyskane przez niego rezultaty są ważne naukowo także w XXI wieku^[37]. Również badania prowadzone przez niego w Starym Dzierzgoniu dostarczyły istotnych odkryć, chociaż jednocześnie ich interpretacja była prowadzona w duchu nieumotywowanym naukowo i na potrzeby propagandy nazistowskiej o odwiecznej walce Germanów o obronę swych granic w Prusach^[38].

• Ehrendegen des Reichsführer-SS (Szpadę honorową SS Reichsführera SS)^[39]
• Ehrenring des Reichsführer-SS (Honorowy Pierścień Reichsführera SS)^[40]
• SS Julleuchter des Reichsführer-SS (Świecznik Reichsführera SS)^[41]
• Krzyż Zasługi Wojennej I Klasy z Mieczami (nadany 1 września 1944 r.)^[42]

Wnuk Hansa, aktor Matthias Neukirch, wspólnie z reżyserem Juliana Kleinem przeprowadzili studia nad życiem i działalnością Hansa Schleifa, po czym napisali sztukę teatralną pt. Hans Schleif, której premiera miała miejsce w październiku 2011 na deskach Deutsches Theater Berlin. Później sztukę wystawiano w innych miastach Niemiec, a także w Edynburgu, Linz, Paryżu, Pradze, Poznaniu i Wenecji. W sezonie teatralnym 2015/2016 spektakl włączył do stałego repertuaru Schauspielhaus Zürich^[43].

• Lehmann S., 2012: Hans Schleif (1902–1945). W: Brands G., Maischberger M. (red.): Lebensbilder Klassische Archäologen und der Nationalsozialismus, Band 1. Rahden/Westf., Leidorf (Menschen – Kulturen – Traditionen; ForschungsCluster 5; Bd. 2, 1). ISBN 978-3-86757-382-5.
• Szczepański S., 2009: Hans Schleif (1902–1945) i jego badania nad germańską przeszłością Prus Wschodnich. „Szkice Humanistyczne”, tom IX, nr 1 (vol. 18), s. 51–62.