Helena Nasfeter

W XVI wieku majątek należał do Ręczajskich, następnie do Radziwiłłów, Czartoryskich i przez ślub Zofii Czartoryskiej do Zamojskich. Pełnił głównie funkcję terenów myśliwskich, bo w 80% składał się z lasów. Za udział w powstaniu styczniowym dobra Zamojskich zostały skonfiskowane i częściowo rozdzielone między chłopów, ale akurat Klucz Ręczajski w drugiej połowie XIX wieku odkupili od nich żydowscy fabrykanci, wśród których był dziadek Heleny Marcus. Po śmierci matki Heleny (1925) cały majątek odziedziczyła córka^[3].

17 lutego 1920 odbył się chrześcijański ślub Heleny Ireny Reniewickiej z dużo starszym, Stefanem Władysławem Nasfeterem, w warszawskiej parafii pw. Świętego Antoniego z Padwy, przy ulicy Senatorskiej. Helena wniosła w posagu majątek ziemski pod Wołominem. Po ślubie przyjechali do Wołomina, byli pierwszymi od wieków właścicielami Klucza Ręczajskiego, którzy się w nim osiedlili^[4].

Ze względu na działalność społeczną Helena cieszyła się dużym szacunkiem w Wołominie. Pełniła funkcje w formalnych i nieformalnych organizacjach czy inicjatywach lokalnych. Najbardziej znany jest udział jej i męża w budowie kościoła pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Wołominie^[5]. Nasfeterowie byli fundatorami jednego z bocznych ołtarzy, w którym umieszczono figury ich patronów – św. Stefana i św. Heleny. Dla parafii przekazali również bez odpłatnie część swoich gruntów pod cmentarz. Małżonkowie byli chrzestnymi rodzicami sztandaru cechu w Wołominie^[6]. Towarzystwo Pomocy Biednym Dzieciom, które utrzymywało wołomiński sierociniec, cieszyło się opieką i hojnym ofiarodawstwem Nasfeterów, którzy wspomagali również finansowo Koło Polskiej Macierzy Szkolnej w Wołominie^[7].

Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu 14 września 1939 wojsk niemieckich do Wołomina, Helena wraz z mężem pozostali w swoim majątku. Na pierwszy rzut oka nic nie wskazywało na to, że jest Żydówką. Jej panieńskie nazwisko brzmiało Reniewicka, na imię miała Helena, a na drugie Irena, posiadała też prawdziwy akt chrztu, była katoliczką, matka miała na imię Katarzyna, a jedynie imię ojca zdradzało jej żydowskie korzenie. Stefan unikał konfrontacji z okupantem, prawdopodobnie by ochronić swoją żonę przed wysłaniem do getta w Wołominie czy do obozu zagłady w Treblince. Mimo tego Helena osobiście przygotowywała uciekinierom z getta pożywienie i drobne zapasy, aby następnej nocy mogli, posileni i zaopatrzeni na kilka następnych dni, powrócić do getta. Opowiadał o tych wydarzeniach bratanek Stefana Nasfetera, Janusz Nasfeter, w filmie dokumentalnym Grzegorza Królikiewicza z 1996 pt. „Piękne lata niewoli”, który w pierwszych latach okupacji hitlerowskiej spędził kilka tygodni w majątku Nasfeterów, pomagając ciotce Helenie przy ratowaniu ukrywających się w ich majątku Żydów. Po wojnie opuściła Wołomin i zamieszkała w Warszawie przy ulicy Stalowej 9. Z dokumentów zachowanych w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie wynika, że zamierzała opuścić Polskę, starając się o wyjazd do Francji, a konkretnie do Paryża. Miała tam rodzinę ze strony swojej matki, Rattnerów, którzy przeżyli wojnę i okupację we Francji. Do wyjazdu jednak nie doszło, ponieważ w styczniu 1948 władze Polski Ludowej zamknęły granicę dla emigrantów. Przez dłuższy czas zarabiała jako nauczycielka języka francuskiego^[3].

Zmarła jako wdowa (mąż zmarł 13 lat wcześniej), przeżywszy 68 lat. Została pochowana na warszawskim Cmentarzu Stare Powązki, w grobowcu rodzinnym Reniewickich i Nasfeterów. Spoczywa tam razem z mężem oraz z rodzicami Saulem i Katarzyną Reniewickimi (kwatera 213, rząd 1, grób numer 4)^[8].