Henriette Roland Holst

Urodziła się w wigilię Bożego Narodzenia 1869 roku w nadmorskiej miejscowości Noordwijk, w zamożnej, liberalno-chrześcijańskiej rodzinie. Jej ojciec, Theodoor Willem van der Schalk (1841–1892), był notariuszem o poglądach konserwatywnych; matka, Anna Ida van der Hoeven (1845–1914), wywodziła się z wyższych sfer i miała silny wpływ na domową atmosferę^[6].

Henriette, w domu nazywana pieszczotliwie „Jet”, dorastała w rodzinnej willi „Lindenhof” w atmosferze luksusu, ale też surowej dyscypliny narzucanej przez ojca. Wychowywała się wraz ze starszym bratem Willemem i młodszą siostrą Marietje, głównie pod opieką służby i guwernantek^[7]. Już we wczesnym dzieciństwie wykazywała silną wolę i aspiracje artystyczne, deklarując chęć zostania poetką mimo sprzeciwu rodziny wobec takich planów życiowych dla młodej kobiety^[3].

W 1883 roku, w wieku 14 lat, została wysłana do internatu Oosterwolde w Velp, przeznaczonego dla córek arystokracji i patrycjatu. Pobyt w placówce, wiążący się z presją dostosowania do norm oraz rozłąką z domem, zakończył się u niej załamaniem nerwowym i koniecznością hospitalizacji^[6]. Był to pierwszy z kryzysów psychicznych (współczesne biografie wskazują na objawy jadłowstrętu psychicznego), które towarzyszyły jej w późniejszym życiu^[6][8].

Po rekonwalescencji kontynuowała edukację w belgijskim Liège. Okres ten był istotny dla jej rozwoju intelektualnego i artystycznego. Uczyła się gry na fortepianie, uczęszczała do teatru i opery oraz doskonaliła znajomość języków obcych. Opanowała biegle język francuski, niemiecki i angielski, a z czasem nauczyła się również czytać po rosyjsku i włosku, by zgłębiać literaturę w oryginale. Umiejętności te umożliwiły jej później swobodne poruszanie się w międzynarodowych kręgach socjalistycznych. Podczas pobytu w Belgii przeżyła pierwszą fascynację miłosną (obiektem jej uczuć był młody śpiewak operowy), co zainspirowało ją do napisania pierwszych wierszy w języku francuskim, w których naśladowała styl ówczesnych romantyków^[4]. W tym okresie zbliżyła się również do Bractwa Remonstrantów, co zapowiadało jej późniejsze poszukiwania duchowe^[8].

W 1892 roku w wyniku wypadku w Lejdzie (powóz wpadł do kanału) zginęli jej ojciec i siostra. Wydarzenie to wpłynęło na jej sytuację życiową. Śmierć ojca, który sprzeciwiał się jej ambicjom, oraz wyjazd chorej matki na kurację, umożliwiły jej większą swobodę i rozwój kariery literackiej^[6].

Zaczęła wówczas otwarcie nawiązywać kontakty ze środowiskiem artystycznym, w tym z poetą Albertem Verweyem, przedstawicielem ruchu „Tachtigers” (Lata 80.). Wcześniej odwiedzała go potajemnie; po 1892 roku ich relacja stała się jawna i przerodziła w przyjaźń oraz współpracę literacką. Zaprzyjaźniła się również z żoną Verweya, Kitty van Vloten^[5].

W 1893 roku Henriette zadebiutowała jako poetka, publikując cykl sześciu sonetów na łamach pisma literackiego De Nieuwe Gids. Jej twórczość spotkała się z pozytywnym przyjęciem środowiska krytycznoliterackiego. Willem Kloos, czołowy przedstawiciel ówczesnej literatury holenderskiej, określił ją mianem „największej żyjącej poetki”^[6]. Jej wczesna poezja, osadzona w estetyce „Tachtigers”, zdradzała wpływy romantyzmu Percy’ego Bysshe Shelleya oraz filozofii Spinozy^[2].

Ważnym momentem formacyjnym było spotkanie z malarzem Janem Tooropem w nadmorskim Katwijk. Toorop, znany symbolista, wywarł na niej wpływ, który w swoich wspomnieniach opisała jako punkt zwrotny inspirujący do poszukiwania nowych form ekspresji^[4]. Dedykowała mu kilka swoich wczesnych utworów.

16 stycznia 1896 roku w Hilversum zawarła związek małżeński z malarzem Richardem „Rikiem” Rolandem Holstem (1868–1938). Było to małżeństwo artystów, którzy pragnęli żyć zgodnie z ideami estetycznymi epoki. Para zamieszkała początkowo w posiadłości Schoonoord w ’s-Graveland, a następnie w Laren, które było wówczas kolonią artystyczną. Wystrój ich domu w Laren, zaprojektowany przez małżonków z użyciem nasyconych kolorów, odbiegał od ówczesnych standardów i budził kontrowersje wśród lokalnej społeczności^[7].

Pod wpływem idei angielskiego poety i reformatora Williama Morrisa, małżonkowie dążyli do syntezy sztuki i życia społecznego^[1]. Wierzyli, że piękno powinno być dostępne dla wszystkich, a sztuka ma moc przekształcania społeczeństwa. Znalazło to wyraz m.in. w oprawie graficznej debiutanckiego tomu poezji Henriette Sonnetten en verzen in terzinen geschreven (1895), którą zaprojektował Rik w duchu Arts and Crafts. Dla Roland Holst socjalizm stał się realizacją potencjału klasy robotniczej, co miało prowadzić do artystycznych innowacji^[9].

Pod koniec XIX wieku, pod wpływem poety Hermana Gortera, który również przechodził ewolucję od estetyzmu do zaangażowania społecznego, Roland Holst zwróciła się ku socjalizmowi. Gorter stał się jej mentorem politycznym, zalecając jej gruntowne studia teoretyczne. Przeczytała nie tylko Kapitał Karola Marksa, ale także dzieła klasyków filozofii: Platona, Dantego i Spinozy^[5]. Ta lista lektur ukształtowała jej światopogląd, w którym materializm historyczny łączył się z etycznym idealizmem.

W 1897 roku oficjalnie wstąpiła do Socjaldemokratycznej Partii Robotników (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, SDAP). Szybko awansowała w hierarchii partyjnej, stając się jedną z teoretyczek ruchu. Została redaktorką marksistowskiego pisma De Nieuwe Tijd (Nowy Czas), gdzie publikowała analizy polityczne i ekonomiczne. Jej praca Kapitaal en Arbeid in Nederland (Kapitał i praca w Holandii, 1902) została uznana przez historyka Jana Romeina za istotne dzieło historiografii materialistycznej i źródło wiedzy o rozwoju holenderskiego kapitalizmu^[2].

Jako poliglotka Roland Holst stała się reprezentantką holenderskiego ruchu robotniczego na arenie międzynarodowej. Brała udział jako delegatka w kongresach Drugiej Międzynarodówki w Paryżu (1900), Amsterdamie (1904) i Stuttgarcie (1907). W Amsterdamie pełniła rolę tłumaczki, co pozwoliło jej nawiązać osobiste relacje z liderami europejskiej lewicy: Karlem Kautskym, Różą Luksemburg, a później Lwem Trockim^[7]. Więź połączyła ją z Różą Luksemburg, z którą dzieliła niechęć do biurokratyzacji partii i wiarę w spontaniczność mas.

Pierwsze pęknięcie w jej relacjach z SDAP nastąpiło w 1903 roku, po wielkim strajku kolejarzy. Strajk, początkowo udany, został ostatecznie złamany przez rząd Abrahama Kuypera, który wprowadził ustawy zakazujące strajków w sektorze publicznym, nazwane przez opozycję „ustawami dusicielskimi” (worgwetten). Roland Holst przeprowadziła analizę tej porażki w broszurze De groote spoorwegstaking, de vakbeweging en de SDAP. Zdiagnozowała przyczyny klęski jako wynik „niewystarczającej organizacji, braku politycznego wglądu kierownictwa i przecenienia własnych sił”^[3].

Jej krytyka uderzała w reformistyczne skrzydło partii, któremu przewodził Pieter Jelles Troelstra. Roland Holst, wraz z Gorterem, Antonem Pannekoekiem i grupą skupioną wokół pisma De Tribune, domagała się bardziej rewolucyjnego kursu. Gdy w 1909 roku kierownictwo SDAP doprowadziło do usunięcia „trybunistów” (którzy założyli następnie Socjaldemokratyczną Partię - SDP), Roland Holst znalazła się w trudnym położeniu. Przez dwa lata (1909–1911) wahała się, próbując mediować między frakcjami, co spotkało się z krytyką Róży Luksemburg. Luksemburg ostrzegała ją przed sektarianizmem. Ostatecznie, nie widząc możliwości działania w zbiurokratyzowanej SDAP, opuściła partię w 1911 roku, nie przystępując jednak od razu do SDP^[3].

Po wybuchu I wojny światowej w 1914 roku, sprzeciwiając się postawie większości partii socjalistycznych, które poparły rządy narodowe w wojnie (tzw. Burgfrieden), założyła Rewolucyjny Związek Socjalistyczny (Revolutionair Socialistisch Verbond, RSV). Organizacja ta skupiała się na propagandzie antywojennej i wspieraniu osób odmawiających służby wojskowej^[6]. Skłoniło to ją ostatecznie do przyjęcia postawy radykalnego internacjonalizmu.

We wrześniu 1915 roku Henriette Roland Holst była jedyną przedstawicielką Holandii na konferencji w Zimmerwaldzie w Szwajcarii, która zgromadziła przeciwników wojny z całej Europy. Tam współpracowała bezpośrednio z Leninem i Lwem Trockim przy redagowaniu manifestu zimmerwaldzkiego, wzywającego do „pokoju bez aneksji i kontrybucji”. Po powrocie do Holandii, mimo cenzury, wydrukowała i rozprowadziła 10 tysięcy egzemplarzy tego dokumentu^[3].

Jej relacje z bolszewikami w tym okresie były złożone. Choć współpracowała z Włodzimierzem Leninem – m.in. finansując w 1916 roku wydawanie pisma Vorbote (Zwiastun) – prywatnie była wobec niego krytyczna. W swoich dziennikach określała go mianem polityka „przyziemnego”. Znacznie bardziej fascynował ją Lew Trocki. W kwestiach ideologicznych pozostawała wierna luksemburgizmowi. Krytykowała leninowskie hasło „prawa narodów do samostanowienia”, uznając je – podobnie jak Róża Luksemburg – za niemożliwe do zrealizowania w epoce imperializmu i prowadzące do fragmentacji ruchu robotniczego^[7].

W czerwcu 1916 roku stanęła przed sądem, oskarżona o podżeganie w swoich pismach do nieposłuszeństwa obywatelskiego. W ramach obrony cytowała fragmenty własnej sztuki De Opstandelingen (Powstańcy), w której opiewała rewolucję rosyjską 1905 roku. Sąd skazał ją na grzywnę w wysokości 100 guldenów^[4].

Wiadomość o wybuchu rewolucji w Rosji w 1917 roku przyjęła z entuzjazmem, wierząc, że jest to początek przemian kończących wojnę i kapitalizm^[7].

W listopadzie 1918 roku, gdy przez Europę przetaczała się fala niepokojów społecznych (tzw. Czerwony Tydzień), Roland Holst uczestniczyła w próbach przeniesienia rewolucji na grunt holenderski. W tym okresie zyskała przydomek „Rode Jet” (Czerwona Jet). 13 listopada wzięła udział w marszu na koszary wojskowe w Amsterdamie. Do udziału w protestach przekonała również nestora anarchizmu, Ferdinanda Domelę Nieuwenhuisa. Wydarzenia zakończyły się interwencją wojska, w wyniku której zginęło kilka osób, a kilkanaście zostało rannych^[8][10]. Roland Holst wykazała się wówczas odwagą, stając naprzeciw uzbrojonych żołnierzy.

Po tych wydarzeniach wstąpiła do Komunistycznej Partii Holandii (CPH), zyskując status jednej z jej rozpoznawalnych postaci. Działała jako łączniczka między ZSRR a europejskimi oddziałami Międzynarodówki Komunistycznej^[9]. W 1921 roku udała się w nielegalną podróż do Moskwy na III Kongres Kominternu. Obserwacje poczynione na miejscu – stłumienie powstania w Kronsztadzie, biurokracja, cenzura – głęboko nią wstrząsnęły. Rozmowy z Aleksandrą Kołłontaj, która również była krytyczna wobec kursu partii, utwierdziły ją w wątpliwościach^[7].

Roland Holst definiowała komunizm w sposób antyautorytarny. W 1921 roku pisała: „Zadaniem komunistów jest prowadzić masy tam, gdzie nie będą już potrzebować przykładu i przywództwa specjalnie zorganizowanej grupy... Komuniści pracują, aby przygotować własne zniknięcie”^[3]. Rzeczywistość ZSRR coraz bardziej odbiegała od tej wizji, co doprowadziło do wieloletniego procesu jej odchodzenia od komunizmu.

W 1924 roku, będąc w opozycji do oficjalnej linii CPH, założyła Związek Komunistycznych Klubów Walki i Propagandy (Bond van Kommunistische Strijd- en Propagandaclubs, BKSP), działający w duchu komunizmu rad^[11][12]. Ostateczne zerwanie z ruchem komunistycznym nastąpiło w 1927 roku. Bezpośrednią przyczyną było zwycięstwo frakcji stalinowskiej, wygnanie Lwa Trockiego oraz postępująca degradacja praw człowieka w Związku Radzieckim. Roland Holst uznała stalinizm za zdradę ideałów rewolucyjnych. Rozczarowanie komunizmem radzieckim wyraziła w poematach zawartych w tomie Heldensage (1927; „Bohaterska saga”)^[1]. Postulowała konieczność „moralnej reedukacji” proletariatu przed podjęciem walki rewolucyjnej^[9].

Po zerwaniu z marksizmem dogmatycznym, Roland Holst zwróciła się ku socjalizmowi religijnemu i pacyfizmowi. Twierdziła, że marksizm musi zostać połączony z ideałami miłości bliźniego głoszonymi przez Lwa Tołstoja^[2].

Związała się z ruchem Woodbrookers – międzynarodowym stowarzyszeniem dążącym do odnowy religijnej i społecznej. W 1931 roku przekazała swój dom w Bentveld na rzecz tego stowarzyszenia. Dochód z późniejszej sprzedaży tej nieruchomości posłużył do sfinansowania zakupu dawnego kościoła remonstrantów w Amsterdamie, który w 1989 roku przekształcono w centrum kulturalno-debatowe De Rode Hoed (Czerwony Kapelusz)^[5].

W latach 30. i 40. jej aktywność publiczna koncentrowała się na pacyfizmie, prawach człowieka i antykolonializmie. Wspierała indonezyjski ruch niepodległościowy. Przyjaźniła się z liderami tego ruchu, m.in. z Mohammedem Hattą, i krytykowała holenderską politykę kolonialną. Założyła holenderskie towarzystwo przyjaciół Indii, promując filozofię Mahatmy Gandhiego (ahimsa)^[7].

Podczas niemieckiej okupacji Holandii w czasie II wojny światowej nie zaprzestała działalności. Redagowała nielegalne pisma De Vonk (Iskra) i De Vlam (Płomień), w których wzywała do oporu wobec nazizmu. W swojej posiadłości De Buissche Hei na wrzosowiskach Brabancji ukrywała Żydów i uciekinierów^[6].

Po zakończeniu wojny, w ostatnich latach życia, nadal angażowała się politycznie. Protestowała przeciwko holenderskim interwencjom zbrojnym (tzw. akcjom policyjnym) w Indonezji, apelując o uznanie niepodległości byłej kolonii^[7][5].

Jej małżeństwo z Rikiem Rolandem Holstem, oparte na wspólnocie intelektualnej i artystycznej, pozostało bezdzietne; fakt ten, a zwłaszcza niespełnione pragnienie macierzyństwa, znajdował odzwierciedlenie w jej twórczości poetyckiej^[6][13].

W 1907 roku jej mąż nawiązał romans ze śpiewaczką Iną Santhagens. Henriette zaakceptowała tę sytuację. Z czasem relacja ta przekształciła się w akceptowany przez wszystkie strony układ, który trwał przez wiele lat. W ostatniej dekadzie życia Rika (lata 30. XX wieku) ich relacje uległy pogorszeniu. Mąż ograniczał aktywność polityczną żony, izolował ją od przyjaciół, utrzymując w rozmowach z otoczeniem, że Henriette była ciężko chora i niezdolna do aktywności publicznej. Po jego śmierci w 1938 roku Henriette powróciła do szerszej działalności^[6].

Przez całe życie Henriette zmagała się z problemami zdrowotnymi, w tym z przewlekłą anemią i stanami depresyjnymi. W późniejszych latach cierpiała również na dolegliwości sercowe. Źródła wskazują także, że cierpiała na anoreksję^[5].

Jej wystąpienia publiczne spotykały się z dużym oddźwiękiem, a ona sama posiadała umiejętność porywania słuchaczy. Osobowość Roland Holst była złożona: łączyła radykalizm polityczny z arystokratycznym dystansem. Annie Romein-Verschoor wspominała jej powściągliwość w kontakcie fizycznym^[4]. Znana była również z niechęci do patosu^[8].

Zmarła 21 listopada 1952 roku w Amsterdamie. Została skremowana w krematorium Westerveld w Velsen^[4].

Poezja

• Sonnetten en verzen in terzinen geschreven (1895) – debiut poetycki.
• De nieuwe geboort (1902) – tom wyrażający przebudzenie socjalistyczne.
• Opwaartsche wegen (1907).
• De vrouw in het woud (1912) – tom o osamotnieniu i poszukiwaniu drogi.
• Het feest der gedachtenis (1915) – wiersze poświęcone zmarłym przyjaciołom.
• Verzonken grenzen (1918).
• Heldensage (1927) – poemat epicki, będący wyrazem rozczarowania Związkiem Radzieckim^[1].
• Verworvenheden (1927).
• Tusschen tijd en eeuwigheid (1934) – poezja okresu religijnego.

Dramat

• De opstandelingen (1910) – liryka dramatyczna o rewolucji rosyjskiej 1905 roku, wykorzystana przez autorkę jako mowa obrończa w sądzie.
• Thomas More (1912) – dramat historyczny o utopii i władzy.
• De kinderen; een feestelijk spel (1922).
• Arbeid; een spel tot inwijding (1923).
• Kinderen van dezen tijd; een leekenspel (1931).

Eseistyka, proza polityczna i biografie

• Kapitaal en Arbeid in Nederland (1902) – klasyczna analiza ekonomiczna.
• De groote Spoorwegstaking, de Vakbeweging en de S.D.A.P. (1903) – analiza strajku kolejarzy.
• De philosophie van Dietzgen en hare beteekenis voor het proletariaat (1910) – praca filozoficzna^[15].
• De strijdmiddelen der sociale revolutie (1918).
• De revolutionaire massa-aktie (1918) – teoretyczne uzasadnienie działań masowych.
• De daden der Bolschewiki (1919) – obrona rewolucji bolszewickiej^[15].
• Uit Sowjet-Rusland (1921) – opis podróży do Rosji Radzieckiej.
• Communisme en moraal (1925) – etyczna krytyka bolszewizmu.
• Rosa Luxemburg. Haar leven en werken (1935) – pierwsza znacząca biografia Róży Luksemburg.
• Gandhi (1947) – biografia indyjskiego przywódcy.
• Het vuur brandde voort (1949) – autobiografia (Ogień płonął dalej).