Henryk Kowalewicz

Henryk Kowalewicz

Data i miejsce urodzenia	20 czerwca 1925 Poznań
Data i miejsce śmierci	16 lutego 1981 Poznań
profesor nauk humanistycznych
Specjalność: filologia klasyczna, historia średniowiecznej literatury łacińskiej, edycje źródłowe
Alma Mater	Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Doktorat	1964 Uniwersytet Warszawski
Profesura	1976
Uczelnia	Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Odznaczenia

Henryk Kowalewicz (ur. 20 czerwca 1925 w Poznaniu – zm. 16 lutego 1981 tamże) – polski filolog klasyczny, mediewista, historyk literatury wieków średnich, wydawca dawnych tekstów, paleograf, badacz książki, bibliotekarz. Całe życie związany z Uniwersytetem Poznańskim, przede wszystkim z Biblioteką Uniwersytecką w Poznaniu.

Henryk Kowalewicz urodził się w Poznaniu i z tym miastem, z wyjątkiem okresu okupacji hitlerowskiej, był związany przez całe życie. Jego ojciec, Augustyn, był urzędnikiem. Matka, Helena z d. Pawlak, zajmowała się domem^[1].

Uczęszczał do szkoły powszechnej w latach 1932-1938. Przed II wojną światową ukończył jedną klasę w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza. W roku 1940 wysiedlony do Radomia wraz z całą rodziną. Po zakończeniu wojny, w roku 1945, powrócił do Poznania, gdzie uczył się w Gimnazjum i Liceum im. Ignacego Paderewskiego. Maturę zdał w roku 1947 i w tym samym roku rozpoczął studia z filologii klasycznej i angielskiej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego (obecnie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu).

Z powodu trudnej sytuacji finansowej na drugim roku studiów (1948) zatrudnił się w Bibliotece Raczyńskich, ale wiosną poprosił o przyjęcie go do pracy w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu. Ówczesny dyrektor tej książnicy, Stefan Vrtel-Wierczyński, zgodził się na to i Kowalewicz podjął pracę w nowym miejscu od 1 października 1948 roku jako kontraktowy sekretarz biblioteczny^[2]. Z tym miejscem związał całe swoje życie zawodowe, jedynie w okresie 1 lutego 1950 – 1 września 1951 był zatrudniony jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Klasycznej Uniwersytetu Poznańskiego, co było związane z zakończeniem przez niego studiów, bowiem 21 grudnia 1951 roku zdał egzamin magisterski i uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie filologii klasycznej na podstawie pracy Wzmianki Herodota o Babilonie i Labiryncie w świetle wykopalisk archeologicznych^[3].

Po ponownym przejściu do Biblioteki Uniwersyteckiej podjął pracę na stanowisku asystenta bibliotecznego i następnie przeszedł tam przez wszystkie ówczesne szczeble kariery zawodowej, aż do stanowiska profesora nadzwyczajnego. W roku 1959 utworzono tej książnicy Oddział Starych Druków, którym Kowalewicz kierował aż do śmierci w 1981 roku.

Oprócz działalności naukowej w zakresie mediewistyki i edytorstwa naukowego (zob. niżej) zajmował się także bibliotekoznawstwem i od 1967 roku prowadził zajęcia na Międzywydziałowym Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej (później zmienionego w Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UAM).

Od 1973 roku był wicedyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej oraz kierownikiem Zakładu Historii Książki w IBiIN UAM, które to stanowiska piastował do końca życia^[4]. Nieco kolidująca z tym stanem rzeczy informacja znajduje się we wspomnieniu Kowalewicza autorstwa Wiesława Wydry, który napisał: „W 1959 roku w Bibliotece utworzono Oddział Starych Druków i kierownictwo jego powierzono Henrykowi Kowalewiczowi. Funkcję tę sprawował do śmierci i trwał przy niej wiernie, mimo pojawiających się nieraz o wiele zaszczytniejszych, jakby się mogło niektórym wydawać, propozycji zmiany stanowiska bądź miejsca pracy”^[5]. Wydaje się, że rację ma Sak, która odnosi się do zapisów w dokumentach przechowywanych w Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kowalewicz od 1973 roku pełnił jednocześnie trzy kierownicze funkcje: Zakładu Historii Książki, wicedyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej oraz Oddziału Starych Druków.

Od 1948 roku był żonaty z Moniką Kowalewiczową (z domu Banner), filolożką klasyczną i bibliotekarką (związaną m.in. z Biblioteką Instytutu Zachodniego w Poznaniu). Mieli troje dzieci: Grzegorza (chemik), Marię (filolożka polska, bibliotekarka i nauczycielka) oraz Michała (germanista, historyk idei, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zmarły w 2016 roku). Wnuczka Kowalewicza, Monika Sak, jest archiwistką^[6].

W życiu prywatnym hobbystycznie oddawał się rzeźbiarstwu oraz rysowaniu (szczególnie rysunków satyrycznych). Sam nauczył się także grać na pianinie, skrzypcach, gitarze i akordeonie^[7]. Z zapałem grywał w szachy, również w czasie pracy^[8].

Zmarł z powodu chorób układu krążenia16 lutego 1981 roku (doznał czterech zawałów serca, z których ostatni okazał się śmiertelny)^[9].

W Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu Kowalewicz związany był ze zbiorami specjalnymi, a szczególnie z Oddziałem Starych Druków. W okresie powojennym do bibliotek w całej Polsce napływały tzw. księgozbiory zabezpieczone – zarówno z bibliotek tzw. podworskich (należących przed wojną do arystokracji i ziemiaństwa), jak i bibliotek poniemieckich z tzw. Ziem Odzyskanych. Ponieważ w tym czasie Kowalewicz porządkował i katalogował te zbiory, przez jego ręce przeszło tysiące starych druków (ale również rękopisów, w tym średniowiecznych).

W działalności naukowej poświęcił się przede wszystkim mediewistyce, a szczególnie odkrywaniu, badaniu oraz wydawaniu nieznanych tekstów zarówno staropolskich, jak i łacińskich. Swoją pierwszą transliterację sporządził pod okiem Stefana Vrtela-Wierczyńskiego. Był to tekst Rozmyślania przemyskiego, a maszynopis Kowalewicza został wykorzystany podczas prac nad wydaną drukiem w latach 1998-2000 edycją Felixa Kellera i Wacława Twardzika^[10]. Swój pierwszy artykuł opublikował w roku 1957^[11]. Skupiony był przede wszystkim na odnajdywaniu nieznanych tekstów średniowiecznych związanych z kulturą polską i w tym celu przetrząsał rękopisy, inkunabuły i wczesne druki przechowywane w bibliotekach zarówno polskich (publicznych, naukowych i klasztornych), jak i zagranicznych, przede wszystkim w Niemieckiej Republice Demokratycznej oraz Czechosłowacji.

Kowalewicz był poliglotą (znał grekę, łacinę, języki: włoski, francuski, niemiecki, angielski i rosyjski) oraz znakomitym paleografem, co miało ogromne znaczenie w jego owocnej pracy z rękopisami i starymi drukami.

W pierwszym okresie swojej naukowej działalności poszukiwał przede wszystkim nieznanych sekwencji, hymnów i oficjów. Na podstawie wyników tychże badań w roku 1964 uzyskał tytuł doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim. Podstawę nadania tytułu stanowiła praca Polska twórczość sekwencyjna wieków średnich, napisana pod kierunkiem Kazimierza Kumanieckiego.

Niedługo potem kolejna rozprawa Zasób, zasięg terytorialny i chronologia polsko-łacińskiej liryki średniowiecznej oraz bogaty dorobek naukowy stanowiły podstawę nadania Kowalewiczowi tytułu doktora habilitowanego w zakresie historii literatury średniowiecznej i renesansowej, co miało miejsce na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Profesorem nadzwyczajnym nauk humanistycznych był od roku 1976.

Oprócz mediewistyki, ze szczególnym uwzględnieniem literatury średniowiecznej, a zwłaszcza polsko-łacińskiej i polskiej, zajmowały go szczególnie: historia książki i bibliotek, stare druki a zwłaszcza inkunabuły, historia pisma, paleografia i komputystyka.

Kowalewicz był autorem ponad 80 prac naukowych, w tym kilkunastu książek, głównie z zakresu średniowiecznej literatury polsko-łacińskiej i średniowiecznej liryki religijnej. Publikował w takich czasopismach jak Analecta Cracoviensia, Biblioteka, Eos, Muzyka, Pamiętnik Literacki, Ruch Biblijny i Liturgiczny czy Slavia Occidentalis. Współpracował z filologiem klasycznym i mediewistą, Marianem Plezią, z Władysławem Kuraszkiewiczem, a także z Mirosławem Korolką czy Mirosławem Perzem. Z tym ostatnim opracował teksty do edycji zabytków muzyki polifonicznej polskiego średniowiecza. Wspólnie z Antonim Gąsiorowskim pracował nad szóstym tomem Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski.

Oprócz wyżej wspomnianych, do ważniejszych jego dzieł zaliczyć należy Najstarsze historie o częstochowskim obrazie Panny Maryi: XV i XVI wiek, Kolędy polskie: średniowiecze i wiek XVI (tom 1: Teksty) oraz Polskie pieśni pasyjne: średniowiecze i wiek XVI (tom 1: Teksty i komentarze). Kowalewicz współtworzył też Słownik starożytności słowiańskich, do którego napisał 10 haseł. Ważne jest jego studium poświęcone Historii Trzech Króli.

Dla polskiej mediewistyki odkrył takich autorów jak Paweł z Pyskowic, Mikołaj ze Świdnicy, Grzegorz Korytko z Łomży i Jan Łodzia z Kępy. Wydał trzy nieznane utwory bł. Władysława z Gielniowa, przy okazji odkrywając, że ten jeden z najwybitniejszych polskich twórców epoki średniowiecza podpisywał się w niektórych wierszach akrostychem ukrywającym jego imię (IESUS MARIA LADISLAUS), co potem pozwoliło Wiesławowi Wydrze dokonać kolejnych odkryć związanych z tym bernardyńskim twórcą^[12]. Napisał bardzo ważne teksty z zakresu polskiej poezji waganckiej oraz poświęcone egzemplom średniowiecznym^[13].

Z ważniejszych opublikowanych przez Kowalewicza średniowiecznych utworów warto wymienić zabytki poezji żakowskiej: Breve regnum erigitur i Ad festa regis incliti, Latinale de statu scolarium, O domine digne, venerabilis atque benigne, Responsorium pauperum Cristi sociorum et victorum militum scholasticorum strenuissimorum pasanych kokoszymi jelity Anno 1510 Salutis (Responsorium ubogich towarzyszy Chrystusa i wielce dzielnych zwycięzców wojska scholastycznego, pasowanych [na rycerzy] kokoszymi jelitami Roku Pańskiego 1510), Epistola preoptima in illos. Warto odnotować również słynny, odkryty przez Aleksandra Brücknera, a opublikowany przez Kowalewicza prześmiewczy utwór Satira comica oraz uzupełnione wydanie z opracowaniem Pieśni o wójcie Albercie.

Jednym z najważniejszych dzieł jego życia jest monumentalne wydanie pięciu tomów polskich rot przysiąg sądowych z XIV-XV wieku (roty poznańskie, pyzdrskie, kościańskie, kaliskie, gnieźnieńskie, konińskie), czego dokonał wspólnie z Władysławem Kuraszkiewiczem^[14].

Do najważniejszych dokonań Kowalewicza z zakresu bibliologii należy powielaczowo wydany wspólnie z Józefem Cybertowiczem Katalog druków polskich XVI wieku Biblioteki Głównej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Marian Plezia napisał, że "chociaż przez cały okres pracy zawodowej opiekować się mu przyszło starymi drukami, jego serce było zawsze przy rękopisach średniowiecznych"^[15]. Zaprzeczył temu uczeń Kowalewicza i jego wieloletni współpracownik w Oddziale Starych Druków, Wiesław Wydra, pisząc: "Stare druki w jego sercu zajmowały tyleż samo miejsca, co rękopisy. Nie wynikało to tylko z racji zawodowych czy z obowiązku. Był wielkim miłośnikiem dawnej książki, choć w żadnym wypadku nie bibliofilem. Księgozbiór starych druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu otaczał niezwykłą pieczołowitością i każdy wolny czas poświęcał katalogowaniu. Przez jego ręce przeszło w bibliotece kilkadziesiąt tysięcy druków XV-XVIII wieku. Z zapałem katalogował, z akrybią odczytywał proweniencje i kierował książki do oprawy, a wykonywał te czynności w ciągu życia zawsze z tą samą pasją, czy to będąc młodym bibliotekarzem, czy też profesorem"^[16].

O jego działalności naukowej Jerzy Starnawski napisał: "W twórczości Kowalewicza jedna cecha wydaje się najbardziej zasadnicza: wyrównany poziom. Każda praca, od najdrobniejszego przyczynku począwszy, jest odkrywcza, każda podana z należytą oprawą naukową, zgodnie ze współcześnie panującymi zasadami. Rzeczy słabych, nie dopracowanych do końca, nie ma tu zupełnie"^[17].

Choć Starnawski uważał Kowalewicza za ucznia Kazimierza Kumanieckiego i Mariana Plezi^[18], to Wiesław Wydra, jego wieloletni bezpośredni współpracownik, napisał: "Znamienne, że ten niepospolity znawca paleografii i zasłużony badacz literatury polskiej wieków średnich – i to w obydwu jej gałęziach: piśmiennictwa w języku narodowym oraz w języku łacińskim – był indywidualnością samodzielną i niezależną i ewentualne wiązanie go z jakimkolwiek mistrzem, z jakąkolwiek szkołą lub ośrodkiem badawczym nie odpowiadałoby prawdzie. Wydobycie na światło dzienne i opublikowanie wielu nieznanych dotychczas tekstów średniowiecznych to bezspornie jego tylko osobista zasługa"^[19].

Był aktywnym członkiem Polskiej Akademii Nauk (Komitet Kultury Antycznej PAN w Poznaniu), Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Komisja Filologiczna i Komisja Historyczna), Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich oraz Polskiego Towarzystwa Filologicznego.

Wiesław Wydra, Polskie dekalogi średniowieczne. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1973 (Silva Medii et Recentioris Aevi, 2).

Franciszek Pilarczyk, Stemmata w drukach polskich XVI wieku, Zielona Góra: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1982. (Praca powstała w latach 1971-1975).

• Nagroda Ministra III stopnia za szczególne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych.
• Nagroda Wydziału I PAN za wydanie Wielkopolskich rot sądowych (1966)
• Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka za współudział w edycji kolęd staropolskich (1967^[20])
• Odznaka Honorowa Miasta Poznania (1972)
• Złoty Krzyż Zasługi (1973)
• Złota Odznaka ZNP (1974)
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1980)

Bibliografia prac Henryka Kowalewicza, zestawiła Monika Kowalewiczowa, „Eos” 70 (1982), s. 201-207.

Bibliografia prac Henryka Kowalewicza, [w:] Henryk Kowalewicz, Średniowieczne wiersze polsko-łacińskie oraz Koronka Brata Seweryna, „Klasycy Nauki Poznańskiej” t. 47, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2010, s. 21-29. ISBN 978-83-7654-026-9

Artur Jazdon, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu. Zasoby. Działania. Ludzie. Poznań: Biblioteka Uniwersytecka, 2019. ISBN 978-83-60961-20-9

Marian Plezia, Odkrywca hymnów średniowiecznych, "Tygodnik Powszechny", nr 34, z dnia 23.08.1981.

Monika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 338-342.

Jerzy Starnawski, Henryk Kowalewicz (20 czerwca 1925 - 16 lutego 1981), "Pamiętnik Literacki" 73/1/2 (1982), s. 381-385.

Wiesław Wydra, Życie i dzieło profesora Henryka Kowalewicza, [w:] Henryk Kowalewicz, Średniowieczne wiersze polsko-łacińskie oraz Koronka Brata Seweryna, „Klasycy Nauki Poznańskiej” t. 47, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2010, s. 9-20. ISBN 978-83-7654-026-9

Wiesław Wydra, Henryk Kowalewicz (1925-1981), [w:] Mediewiści. 4 (2016), s. 143-149.

Wiesław Wydra, Henryk Kowalewicz, w: Słownik bibliotekarzy wielkopolskich 1918-2000. Red. Franciszek Łozowski. Poznań: Wojewódzka Biblioteka Publiczna, 2001, s. 82-85. ISBN 8387816264

Wiesław Wydra, Henryk Kowalewicz, w: Słownik pracowników książki polskiej. Suplement IV. Red. Magdalena Rzadkowolska. Warszawa: Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, 2016, s. 128-129. ISBN 9788364203749