II symfonia Mahlera

II symfonia c-moll
2. Sinfonie in c-Moll
Ilustracja
Strony z rękopisu części IV Urlicht

Część IV Urlicht
Kompozytor

Gustav Mahler

Forma muzyczna

symfonia

Czas powstania

1888–1894

Data premiery

13 grudnia 1895

Miejsce premiery

Berlin, Filharmonia Berlińska

Wykonawcy premiery

Berliner Philharmoniker, dyr. Gustav Mahler

Czas trwania

około 79 minut

poprzednia
I symfonia		 następna
III symfonia

II symfonia c-moll (Symfonia zmartwychwstania[1]) – symfonia Gustava Mahlera, skomponowana w latach 1888–1894, miała premierę w grudniu 1895 roku; najbardziej popularne dzieło tego kompozytora.

Historia

Strona z rękopisu części II

Symfonia powstała w latach 1888–1894[2], w sześć lat po zakończeniu I symfonii[3], była pisana podczas wakacji w Alpach oraz nad morzem[4]. Kompozytor częściowo wykorzystał swój poemat symfoniczny Todtenfeier (Totenfeier[5]), napisany na podstawie Dziadów Adama Mickiewicza, do stworzenia pierwszej części symfonii[2] poprzez transkrypcję[5]; pierwsza część powstawała w Pradze, partytura nazwana Todtenfeier ma naniesioną datę 10 sierpnia 1888 roku[6]. Druga, trzecia i czwarta część powstały w 1893 roku[2]. Ostateczna trzecia część została ukończona 16 lipca 1893 roku, ale wcześniej Mahler zapisał ją jako drugą część[7], natomiast Andante zostało zanotowane jako część czwarta[8].

Część trzecia – Scherzo – została oparta na pieśni Des Antonius von Padua Fischpredigt ze zbioru Des Knaben Wunderhorn[2] (pol. Czarodziejski róg chłopca[9]), jest przez to zaliczana do Wunderhorn-Sinfonien, jest pierwszą symfonią, w której Mahler wykorzystał motyw z tego zbioru[2].

Na pogrzebie Hansa von Bülowa usłyszał odę Die Auferstehung (pol. Zmartwychwstanie[1]) autorstwa Friedricha Gottlieba Klopstocka (zob. Auferstehn, ja auferstehn wirst du), którą wykorzystał przy komponowaniu piątej części symfonii[2] (od niej pochodzi nazwa symfonii[1]). Planował wykorzystanie chóru w piątej części, ale hamowała go myśl, że zostanie mu to poczytane za zewnętrzne naśladownictwo Beethovena[1] (zob. IX symfonia Beethovena). Komponowanie zakończył w czerwcu 1894 roku[3].

Pierwsze trzy części wykonano w Berlinie pod batutą Mahlera 4 marca 1895 roku[1], a cała symfonia została po raz pierwszy wykonana[2] 13 grudnia 1895 roku w Berlinie[10] – Mahler dyrygował wówczas orkiestrą Berliner Philharmoniker[11] w Filharmonii Berlińskiej[12].

Kompozytor sporządził dokładne wyjaśnienie znaczenia swojej symfonii do programu koncertu w Dreźnie w 1901 roku, jednak z czasem je wycofał, przekonany, że eschatologiczny przekaz symfonii jest wystarczająco sugestywny[2]. Utwór zresztą jest niemal pozbawiony powiązań literacko-muzycznych[13], a ilustracyjne efekty pojawiają się wyłącznie w części finałowej[13].

Kompletny 232-stronicowy rękopis symfonii pisany w latach 1888–1894 o wymiarach około 35 x 27 cm pozostawał w rękach kompozytora do jego śmierci, następnie odziedziczyła go jego żona Alma Mahler-Werfel, która posiadała go do 1920 roku; kolejnym właścicielem został dyrygent Willem Mengelberg, któremu rękopis został podarowany przez wdowę po Mahlerze; po jego śmierci w 1951 roku przejęli go jego spadkobiercy, w latach 1982–1984 dysponowała nim Fundacja Willema Mengelberga (rękopis wówczas był przechowywany w Kunstmuseum Den Haag), a kolejnym właścicielem został dyrygent Gilbert Kaplan, który go posiadał do końca życia[4]. Przekazał on tenże rękopis jako depozyt do Morgan Library & Museum oraz opublikował jego faksymile[4]. Po jego śmierci manuskrypt został sprzedany anonimowemu nabywcy w londyńskim domu aukcyjnym Sotheby’s 29 listopada 2016 roku za kwotę 4 546 250 funtów szterlingów (wylicytowano go za 3,9 mln funtów)[4].

Charakterystyka

Strona z rękopisu części V

Symfonia została napisana w tonacji c-moll[14]. Jest przeznaczona na wielką orkiestrę z towarzyszeniem głosu sopranowego, altowego oraz chóru[14]. Poprzez zastosowanie partii wokalnych stanowi symfonię-kantatę[14][13]. Wykonanie zajmuje około 79 minut[1]. Dzieło składa się z pięciu części:[2]

I. Allegro maestoso. Mit durchaus ernstem und feierlichem Ausdruck

II. Andante moderato. Sehr gemächlich. Nie eilen

III. Scherzo. In ruhig fließender Bewegung

IV. Urlicht

V. Im Tempo des Scherzos

Pierwsza część, Allegro maestoso (pierwotnie nazwana Święto umarłych[13]) to forma sonatowa z dwoma tematami: „dramatycznym” i „lirycznym” oparta na rytmie marsza żałobnego[14]. W partyturze znajduje się adnotacja, aby oddzielić tę część co najmniej pięciominutową przerwą od części następnej[13][14]. W charakterystyce programowej ta część była opisana jako ilustracja stania nad grobem ukochanego człowieka i rozmyślanie nad sensem życia oraz pytaniem o możliwość życia po śmierci[2].

Druga część, Andante moderato w metrum 3/8 ma charakter intermezza i stanowi przeciwieństwo części pierwszej utrzymane w idyllicznym nastoju; obfituje austriackie motywy muzyczne, przypomina menueta[14]. W charakterystyce programowej ta część była opisana jako [b]łogie spojrzenie na życie zmarłego; żałosne wspomnienie młodości i utraconej niewinności[2].

Trzecia część to Scherzo również o charakterze intermezza[14]; pomimo oparcia go na humorystycznej i sarkastycznej[9] pieśni o kazaniu św. Antoniego do ryb ma sardoniczny i upiorny charakter[2]. W charakterystyce programowej ta część miała dać wyraz pełnemu rozpaczy zwątpieniu w siebie i Boga[2].

Czwarta część Urlicht (pol. Praświatło, Praświatłość lub Jutrzenka[2]) ma charakter pieśni na orkiestrę z głosem altowym solo[14], którą można traktować jako proste wyznanie wiary[2]. Jest oparta na pieśni Urlicht pochodzącej także ze zbioru Des Knaben Wunderhorn[9]. Według Bohdana Pocieja można ją również traktować jako intermezzo w strukturze symfonii[14]. W charakterystyce programowej ta część to głos naiwnej wiary dającej ukojenie, w pieśni pojawiają się słowa: jestem z Boga i do Boga chcę iść z powrotem[2]. Partia solowa dominuje nad orkiestrą[9].

Piąta finałowa część jest niemal dwukrotnie dłuższa od części pierwszej[15]; została oparta na chorale Friedricha Gottlieba Klopstocka[14]. Kompozytor wykorzystał w tej części potężną obsadę: dwie grupy orkiestrowe z dużą obsadą sekcji dętej[15], a także chór i głosy solowe[14]. Finał jest wielowątkowy i monumentalny[2], kończy się optymistyczną wizją zmartwychwstania[15]. W charakterystyce programowej ta część to przywołanie nastroju pierwszej części, a przede wszystkim nadejście sądu ostatecznego wraz z towarzyszącym mu zamętem i trwogą, ale głos istot niebieskich oraz świętych zapewnia śpiewem o zmartwychwstaniu, a objawiony Boży majestat przynosi pokój i ukojenie wraz z przepełniającym uczuciem miłości[2].

Odbiór krytyczny

Utwór przez niektórych krytyków był odbierany jako niespójny, a zastosowany język muzyczny uważano za wtórny[2]. Według Stanisława Haraschina pomimo niewątpliwych walorów utwór może razić dźwiękowym przeładowaniem, nużyć „gadatliwością” czy rozmiarami[1]. Z czasem symfonia została doceniona i przyczyniła się do ugruntowania znaczenia Mahlera, a kompozycja zagościła na stałe w światowym repertuarze koncertowym[2] i jest najpopularniejszym i najbardziej lubianym dziełem kompozytora[1][14].

Wybrane nagrania

II symfonia została zarejestrowana na wałkach jako pierwsza z symfonii Mahlera w 1924 roku, wykonaniem Staatskapelle Berlin dyrygował Oskar Fried, znajomy Mahlera[2]. Nagranie ukazało się na płycie CD w wytwórni Naxos, w serii Naxos Historical[2].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Haraschin 1991 ↓, s. 554.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część pierwsza [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-25].
  3. 1 2 Haraschin 1991 ↓, s. 553.
  4. 1 2 3 4 Manuscript Symphony No. 2 [online], Mahler Foundation, 17 lipca 2016 [dostęp 2025-04-26] (ang.).
  5. 1 2 Müller 1988 ↓, s. 15.
  6. ↑ Müller 1988 ↓, s. 80–81.
  7. ↑ Müller 1988 ↓, s. 113.
  8. ↑ Müller 1988 ↓, s. 114.
  9. 1 2 3 4 Haraschin 1991 ↓, s. 556.
  10. ↑ Müller 1988 ↓, s. 16–17.
  11. ↑ Carnegie Hall Premieres: Mahler’s Symphony No. 2, “Resurrection” [online], www.carnegiehall.org [dostęp 2025-04-26].
  12. ↑ 1895 Concert Berlin 13-12-1895 - Symphony No. 2 (Premiere) [online], Mahler Foundation, 5 marca 2016 [dostęp 2025-04-26] (ang.).
  13. 1 2 3 4 5 Haraschin 1991 ↓, s. 555.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 II Symfonia Zmartwychwstanie [online], www.dziennikteatralny.pl, 18 stycznia 2013 [dostęp 2025-04-26].
  15. 1 2 3 Haraschin 1991 ↓, s. 557.
  16. 1 2 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część druga [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-26].
  17. 1 2 3 4 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część czwarta [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-26].
  18. 1 2 3 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część trzecia [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-26].
  19. 1 2 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część piąta [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-26].
  20. 1 2 Oskar Łapeta, II Symfonia Gustava Mahlera – część szósta [online], Klasyczna Płytoteka [dostęp 2025-04-26].

Bibliografia

  • Stanisław Haraschin, Gustav Mahler, [w:] Teresa Chylińska, Stanisław Haraschin, Bogusław Schäffer, Przewodnik koncertowy, Wyd. 4, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1991, ISBN 83-224-0132-9 (pol.).
  • Karl-Josef Müller, Mahler: Leben, Werke, Dokumente, Serie Musik Piper-Schott, Mainz München: Schott Piper, 1988 (8264), ISBN 978-3-7957-8264-1.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.