Intryga (obraz Jamesa Ensora)

Intryga

De intrige

Autor	James Ensor
Data powstania	1890
Medium	olej na płótnie
Wymiary	89,5 × 149 cm
Miejsce przechowywania
Miejscowość	Antwerpia
Lokalizacja	Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii

Intryga^[1] (niderl. De intrige) – obraz olejny autorstwa Jamesa Ensora z 1890 roku, znajdujący się w kolekcji Królewskiego Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii.

Motyw ludzi w maskach pojawiał się w twórczości Jamesa Ensora od 1880 roku na obrazach i rysunkach^[2]. Zwykle są to maski karnawałowe – jego matka handlowała maskami w sklepie pamiątkarskim, a sam artysta miał również maski w swojej pracowni, które być może służyły mu do kreowania scen do namalowania^[2]. Część tych masek znajduje się w muzeum Ensorhuis w Ostendzie, a także w zbiorach prywatnych^[2].

Artysta namalował podobny obraz, jednak o odmiennych proporcjach, w 1911 roku. Dzieło znajduje się w zbiorach amerykańskiego Minneapolis Institute of Art^[3].

Intryga należy do kolekcji Królewskiego Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii (nr inw. 1856)^[4].

Obraz jest zaliczany do nurtu ekspresjonizmu^[5] i symbolizmu^[6], ale jest także pokrewny dokonaniom Hieronima Boscha czy Pietera Bruegela starszego^[3]. Jego nazwa pochodzi od popularnej w XIX wieku karnawałowej zabawy w Ostendzie, podczas której zamaskowani mieszkańcy i turyści przedzierali się od kawiarni do kawiarni; osoby bez masek musiały płacić za drinki, a gra kończyła się, gdy tożsamości wszystkich zostały poprawnie rozszyfrowane^[7].

Dzieło zostało namalowane techniką olejną na płótnie w układzie horyzontalnym^[7] o wymiarach 89,5 na 149 cm^[4]. Przedstawia grupę 11 zamaskowanych postaci^[8], które mogą u widza budzić odrazę^[4]; za nimi znajduje się ponure niebo^[9]. Niejasny jest dokładny sens tej sceny^[4]. Jedna z kobiet ma na ramieniu coś przypominającego martwe dziecko^[4] lub lalkę^[2]. Obok inna kobieta w kwiecistym kapeluszu^[10] mocno trzyma ramię mężczyzny, na którego wskazuje oskarżycielsko kobieta z lalką lub dzieckiem na ramieniu^[4]; drugą ręką kobieta trzyma bukiet^[2]. Nie wiadomo, jakie relacje łączą kobietę i mężczyznę, ale być może są małżonkami^[2][11]. Jedna z postaci obserwujących scenę w miejscu głowy ma czaszkę z ruchomą żuchwą^[2], nosi ona żółty kapelusz^[6]. Zza zasłony wyłania się szkielet^[12].

Kolory są niezmieszane, a przejścia barwne agresywne^[2]. Stroje poszczególnych postaci wyraźnie kontrastują ze sobą pod względem dobranych kolorów^[4]. Maski dodają złośliwości bohaterom tej groteskowej sceny^[2]. Pociągnięcia pędzlem wyglądają na wyraziste i nerwowe^[2], farba była nakładana impastowo^[6]. Dzieło przypomina pod względem kompozycji obraz Chrystus i kobieta cudzołożna Petera Paula Rubensa, który Ensorowi mógł być znany z reprodukcji^[10].

Zbigniew Herbert w kontekście tego płótna oraz obrazu Maski i śmierć napisał, że pozwalają rozsmakować się w tym osobliwym impresjoniście z fantazją Boscha i ironią Goyi^[13]. Niektórzy badacze widzą w tym płótnie wizję małżeństwa malarza, w której pan młody został schwytany i nie ma dokąd pójść^[2]. W odniesieniu do wersji z 1911 roku muzeum, które ten obraz posiada przedstawia następującą interpretację: centralna postać w zielonym płaszczu o niebieskich włosach to siostra malarza Mariette, obok niej w cylindrze stoi jej narzeczony Tan Hée Tseu, chiński handlarz dziełami sztuki z Berlina^[3] (ślub w rzeczywistości odbył się w 1892 roku, ale autor mógł celowo datować płótno błędne, aby zmylić krytyków i odbiorców^[11]). Zaręczyny wywołały skandal w rodzinnym mieście Ensorów, dlatego artysta otoczył parę zamaskowanymi plotkarzami, którzy przyszli gapić się, śmiać i pokazywać palcami tych dwoje^[3]. Badaczka twórczości Ensora, Libby Tannenbaum również jest zdania, że dzieło stanowi odwołanie do nieudanego małżeństwa siostry malarza^[11], które szybko się zakończyło^[6]. Można także obraz potraktować jako komentarz na temat zła i oszustw panujących w społeczeństwie^[12].

Luc Tuymans uznał dzieło za przypuszczalnie najważniejszy obraz Ensora i nazwał od niego wystawę poświęconą jego malarstwu^[7], której był kuratorem; wystawa prezentowała wybrane dzieła Ensora m.in. w Królewskim Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii czy w londyńskim Royal Academy of Arts w latach 2016–2017^[14].

Na przełomie 2024 i 2025 roku obraz brał udział w wystawach czasowych w Antwerpii: Ensor’s States of Imagination w Plantin-Moretus Museum oraz In Your Wildest Dreams: Ensor Beyond Impressionism w Królewskim Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii, gdzie był eksponowany w towarzystwie dzieł innych malarzy, m.in. Édouarda Maneta czy Witolda Wojtkiewicza^[9].