Izabela Salmonowicz

Izabela Salmonowicz

Orla (Szaszor)
Rodzina	Salmonowicze herbu Szaszor
Data i miejsce urodzenia	18 września 1877 Podziśnie
Data i miejsce śmierci	16 maja 1901 Wilno
Ojciec	Zygmunt Salmonowicz
Matka	Konstancja (de domo Gromadzka)

Izabela Salmonowicz (ur. 18 września 1877 w Podziśniu w gminie Widze, zm. 16 maja 1901 w Wilnie) – polska arystokratka pochodząca z rodu Salmonowiczów herbu Szaszor. Jej nagrobek uznawany jest za jeden z symboli cmentarza na Rossie.

Urodziła się 18 września 1877 roku w majątku Podziśnie w gminie Widze w powiecie brasławskim, należącym do arystokratycznej zamożnej rodziny Salmonowiczów herbu Szaszor. Jej rodzicami byli Zygmunt i Konstracja z rodu Gromadzkich. Miała sześcioro rodzeństwa^[1], jej młodszy brat Józef odziedziczył Podziśnie i został odznaczony Krzyżem Zasługi^[2].

Niewiele wiadomo o jej życiu, gdyż z czasem obrosło ono licznymi legendami – wedle niektórych miała ona być m.in. mało znaną poetką poezji młodopolskiej, młodą tancerką czy kobietą, która przeżyła nieszczęśliwą miłość. Nie miała męża ani dzieci. Zmarła 16 maja 1901 roku^[3], według odnalezionej w kościele św. Jana w Wilnie metryki śmierci, z powodu wady serca. Pochowana została na cmentarzu na Rossie^[4].

Od daty śmierci Izabeli Salmonowicz do daty ukończenia jej grobu i znajdującego się na nim pomnika minęły dwa lata^[5]. Rzeźba na nagrobku Izabeli Salmonowicz znana też jako Czarny Anioł (ochrzcił go tak Jerzy Surwiło) lub Anioł Śmierci (nazwa spopularyzowana przez Władysława Zahorskiego) została wykonana przez warszawskiego rzeźbiarza Leopolda Wasilewskiego i stanowi jedną z nielicznych zachowanych prac jego autorstwa^[6]. Na początku XX wieku dzieło to stanowiło najdrożej wykonany nagrobek na wileńskiej Rossie^[6]. Do dziś uznawany jest za jeden z najważniejszych przykładów sztuki rzeźbiarskiej cmentarzu na Rossie^[7][8][5], jeden z najcenniejszych pomników cmentarza^[9] oraz znany jest jako jeden z jego symboli^[10][4].

Na bloku fundamentu z piaskowca umieszczono betonowany cokół i postument z płytami z piaskowca i okładzinami z labradorytu. W rogach pierwszej części postumentu pomnika umieszczono cztery prostopadłe występy, na których wykuto krzyże. W środkowej części postumentu umieszczono wizerunek kutego krzyża, na którym leży gałązka kwiatu. Poniżej znajduje się napis: Ś. P. IZA / SALMONOWICZÓWNA / UR. D. 18 WRZEŚNIA 1877 R. / ZM. D. 16 MAJA 1901 R. Nad postumentem znajduje się rzeźbiona w brązie postać anioła kruszącego ziemskie pęta, którego ubranie ozdobione jest liliami uznawanymi za symbol niewinności. Jego stopy znajdują się nad cokołem, a z tym elementem architektonicznym łączy go tylko dolna fałda szaty i stalowy rdzeń konstrukcji^[6][5].

W 1992 roku^[6] pomnik został wpisany do Rejestru Dóbr Kultury Litwy z numerem 7477. W 1995 roku przeprowadzono prace restauracyjne cokołu pomnika nagrobnego, zaś w 2014 roku ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego odrestaurowano grobowiec i pomnik Izabeli Salmonowicz. Odkryto również, że przed 2014 rokiem miała miejsce próba kradzieży rzeźby^[11][9]. W 2017 roku odnowiono ogrodzenie wokół pomnika^[4].

Postać Izy Salmonowiczówny wzmiankowana była w książkach i publikacjach naukowych^[12], zaś jej grób wymieniany był w przewodnikach turystycznych po Wilnie^[13] (takich jak przewodnik Juliusza Kłosa^[8]) i stał się przedmiotem naukowych opracowań^[14].