Józef Cyppek

Józef Cyppek (niem. Joseph Zyppeck^[1], ur. 20 sierpnia 1895^[2] w Opolu^[3][4], zm. 3 listopada 1952) – polski morderca, określany mianem Rzeźnika z Niebuszewa. Został skazany na karę śmierci przez powieszenie, za zabójstwo sąsiadki Ireny Jarosz.

Joseph Zyppeck urodził się w Opolu (niem. Oppeln), ówcześnie na terytorium Cesarstwa Niemieckiego, 20 sierpnia 1895 roku. Uważał się za Niemca. Jego matką była Polka Jadwiga Śliwa, ojcem zaś Niemiec noszący identyczne imię i nazwisko^[1]. Miał dwóch synów – w czasie II wojny światowej starszy zginął na froncie wschodnim, a młodszy poniósł śmierć podczas ucieczki ludności niemieckiej ze Śląska w głąb III Rzeszy. Pierwsza żona Cyppka była Polką i zginęła podczas bombardowania Opola 18 grudnia 1944 roku^[1][5], choć według niektórych źródeł zginęła w wyniku nalotów alianckich w 1941 roku^[6].

Po śmierci swojej pierwszej żony poślubił Niemkę Helgę^[5], w swoim środowisku znaną jako Margarita^[1][6]. Helga była sutenerką i prostytutką, za co trafiła do więzienia^[6]. Cyppek z zawodu był ślusarzem i od wybuchu I wojny światowej pracował w zawodzie na kolei^[1]. W 1915 roku wcielono go do wojska, gdzie podczas służby otrzymał dwa odznaczenia. W 1917 roku doznał ciężkich obrażeń i amputowano mu prawą nogę na wysokości kolana^[7]. Po zabiegu spędził dwa lata w szpitalach, następnie korzystał z protezy nogi. W późniejszym okresie wstąpił do Komunistycznej Partii Niemiec^[4][7].

W marcu 1952 roku przeprowadził się do Szczecina. Zyppeck chciał opuścić miasto i wyjechać do Niemiec, jednak ze względu na polskie korzenie oraz wykształcenie ślusarskie nie otrzymał zgody od polskiej administracji. Wydano mu nowe dokumenty, w których jego imię i nazwisko Joseph Zyppeck zostało spolszczone na Józef Cyppek^[1]. Początkowo mieszkał przy ulicy Wawrzyniaka, później, w tym samym roku został przesiedlony^[4] do budynku przy ulicy Wilsona 7 (późniejsza ulica Rewolucji Październikowej^[8], dzisiejsza ulica Niemierzyńska 7)^[4], które znajdowało się na obecnym osiedlu Niebuszewo, które przez dużą ilość ludności niemieckiej, a także żydowskiej, było nazwane „Lejbuszewem”. Zajmował mieszkanie na parterze oznaczone numerem 3. Przez kilka pierwszych dni mieszkał z młodym blondynem, którego przedstawiał jako swojego syna. Później chłopaka już nie widziano. Cyppek pracował jako ślusarz w zajezdni tramwajowej Pogodno^[3].

Józef Cyppek był niskiego wzrostu – mierzył 158 cm, o krępej i przysadzistej budowie^[3][4]. Miał duże dłonie, co potwierdzają odciski linii papilarnych kciuka zachowane w aktach policyjnych^[4]. Jego narodowość nie jest jednoznaczna. Biegle posługiwał się językiem niemieckim, natomiast w aktach procesowych odnotowano polskie obywatelstwo i narodowość^[1]. Pod pachą miał wytatuowaną swastykę^[6].

Kamienica przy ul. Niemierzyńskiej 7

11 września 1952 roku 25-letni Józef Jarosz, sąsiad Cyppka, wrócił do domu wcześniej niż zwykle, około godziny 18:30^[4], gdzie zastał swoją sąsiadkę Zofię opiekującą się jego^[1] siedmiomiesięcznym dzieckiem^[4]. Zofia była umówiona z żoną Józefa Jarosza, 20-letnią Ireną. Gdy Zofia przybyła do mieszkania nie zastała tam Ireny. W mieszkaniu znajdowało się tylko płaczące dziecko. Według Józefa z mieszkania zniknęła pierzyna, prześcieradło, koc, dwa męskie zegarki oraz garnitur^[5]. Podczas poszukiwań żony Józef przypadkowo zajrzał przez okno do mieszkania Cyppka, gdzie rozpoznał pierzynę należącą do jego żony. Próbował dostać się do środka, lecz zarówno drzwi, jak i okna były zamknięte, wobec czego zawiadomił milicję. Funkcjonariusze postanowili oczekiwać powrotu Cyppka, który przebywał wówczas w kinie „Młoda Gwardia”, później znanym jako „Polonia”^[1], na seansie filmu Wilhelm Tell. Po powrocie, Cyppek spokojnie wpuścił milicjantów do środka^[5]. W notatce służbowej funkcjonariusze odnotowali, że w pokoju na kanapie znajdowały się zwłoki kobiety pozbawione głowy, rąk, nóg oraz z usuniętymi wnętrznościami. Ręce i jedno udo leżały przy szafie, wnętrzności zaś znajdowały się w wiadrze pod oknem. Józef Jarosz zidentyfikował zamordowaną kobietę jako swoją żonę^[1].

Jeden z lekarzy w swoim sprawozdaniu stwierdził, że „Sposób poćwiartowania zwłok – jednorazowe cięcia, bez powtórzeń, równo w stawach i wydobycie narządów wewnętrznych świadczą o pewnej fachowości sprawcy, wprawnej technice cięcia”. Józef Cyppek został niezwłocznie zatrzymany, zakuty w kajdanki i przewieziony do aresztu^[1].

W trakcie dochodzenia Cyppek zeznał, że głowę utopił w pobliskim jeziorze Rusałka. Twierdził, że Irena chciała pożyczyć od niego szklankę mąki, wówczas ten zaproponował jej w zamian odbycie stosunku seksualnego, na co ona nie wyraziła zgody. Wedle zeznań, po odmowie miał zabić ją za pomocą młotka^[1]. Przyznał się do poćwiartował zwłok, wyjaśniając, że zamierzał je wynieść w częściach z mieszkania^[4].

W czasie dochodzenia milicjanci odnaleźli w mieszkaniu Cyppka również odzież nienależącą do Ireny Jarosz: sukienki, buty damskie i bieliznę^[4]. Sprawca posiadał także książkę medyczną w języku niemieckim, twierdząc, że korzystał z niej do prywatnych studiów^[1].

W trakcie dochodzenia, podczas przesłuchiwania sąsiadów Cyppka, Wanda Tonder przyznała, iż Józef w ironiczny sposób ubolewał nad zaginięciem Ireny, mówiąc, że; „Jaroszowa pozostawiła swoje dziecko na pastwę losu”^[1].

O Cyppku krążyły różne plotki. Kasjerka z kina znajdującego się naprzeciwko rzekomo kierowała do niego dzieci, którym zabrakło pieniędzy do kupna biletu. Zapewniała je, że dołoży brakującą kwotę^[3]. Cyppek rzekomo zabijał dzieci, a poćwiartowane zwłoki wywoził do opuszczonego gmachu magazynów, późniejszej Wyższej Szkoły Rolniczej (dzisiaj Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego)^[4][3]. Miał tam przerabiać ciała na produkty spożywcze. Nie ustalono dokładnie, co z nimi robił, jednak podczas śledztwa^[9] ustalono, że na pobliskim bazarze jego koledzy sprzedawali bigos produkcji Cyppka^[10]. W tym powojennym okresie mięso było towarem deficytowym^[11].

W toku śledztwa, kilka tygodni po śmierci Cyppka, wypuszczono wodę z jeziora Rusałka. Rzekomo odnaleziono w nim od kilku do kilkunastu ludzkich czaszek, w większości dziecięcych^[10][3].

Proces prowadzony w trybie doraźnym trwał tylko kilka dni. Za zabójstwo Ireny Jarosz Cyppek został skazany na karę śmierci, poprzez powieszenie^[6] 17 września 1952 roku. Złożył prośbę o ułaskawienie do Prezydenta RP Bolesława Bieruta, która została odrzucona. Józef Cyppek został powieszony 3 listopada 1952 roku o godzinie 17:45^[4]. Pochowano go potajemnie na cmentarzu Centralnym w Szczecinie^[2], w ósmym rzędzie jedenastej kwatery, w grobie oznaczonym numerem piątym^[12].

W mieszkaniu, które zajmował Cyppek, przez wiele lat nikt nie chciał zamieszkać. Lokal początkowo stał pusty, następnie urządzono w nim schowek oraz toalety. Część lokalu przydzielono do sąsiedniego mieszkania, a później mieścił się tam zakład szewski^[3]. W 2021 roku na ścianie kamienicy przy ul. Niemierzyńskiej 7 pojawiła się tablica pamiątkowa przypominająca o zbrodni popełnionej przez Cyppka. Według mediów została ona zawieszona nielegalnie^[8].

Wokół Cyppka na przestrzeni lat krążyły różne legendy. Wedle niektórych był on byłym SS-manem^[1], jeszcze inne zarzucały mu szereg innych zbrodni^[10].

Historia Rzeźnika z Niebuszewa stała się inspiracją dla licznych autorów i twórców. Postać Cyppka jest obecna w książkach, opowiadaniach, a także w filmach^[1].

• W 2012 roku powstał amatorski film fabularny inspirowany tymi wydarzeniami pt. Wilsona 7, w reżyserii szczecińskiego studenta Jakuba Borunia^[13].
• W 2018 roku powstał film inspirowany historią Józefa Cyppka pt. Miasto nocą, w reżyserii Pawła Lewandowskiego^[14].
• W 2018 roku metalowy zespół Okrütnik stworzył utwór pt. Wrześniowe popołudnie Rzeźnika '52, oparty na historii Józefa Cyppka^[15].
• W 2019 roku ukazały się trzy książki – Maxa Czornyja pt. Rzeźnik^[16], Jarosława Molendy pt. Rzeźnik z Niebuszewa. Seryjny morderca i kanibal czy kozioł ofiarny władz PRL-u?^[17], oraz Jarosława Błahego pt. Rzeźnik z Niebuszewa^[18].
• W roku 2023 nakładem wydawnictwa FILIA ukazała się książka Przemysława Kowalewskiego pt. Kozioł^[19].
• W podkaście "ZŁO. Zbrodnia Łowca Ofiara" produkowanym przez radio Vox FM odcinek 4 poświęcony był zbrodni na Niebuszewie^[20].