Józef Graniczny
 | |
 porucznik marynarki | |
| Data i miejsce urodzenia |
1897 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
1915–1940 |
| Siły zbrojne | |
| Jednostki | |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |
        | |
Józef (Grzegorz)[1] Graniczny ps. „Epstein” (ur. 12 marca 1897 w Wielkich Piekarach, zm. w kwietniu[2] 1940 w Katyniu) – porucznik marynarki Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej[3][4].
Życiorys
Syn Franciszka i Konstancji z Magierów[5] urodzony w Wielkich Piekarach, powiat bytomski[4]. Tam też w 1911 został absolwentem niemieckiej szkoły elementarnej[6], a następnie rozpoczął praktykę w kopalni Heinitz-Grube w Bytomiu[7][6]. W latach 1912–1915 był członkiem „Sokoła”[8][4][5]. W 1913 z powodu czynnego udziału podczas strajku generalnego przeciwko Niemcom, urządzonego przez P.P.S. i Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na terenie Górnego Śląska, zmuszony został uciec do Bochum w Westfalii[6]. W czasie I wojny światowej został wcielony do armii niemieckiej[7]. 14 maja 1915 przydzielono go do 1 dyonu torpedowców w Marynarce Wojennej[7]. Następnie od początku marca do 15 sierpnia 1916 służył w 2 baterii moździerzy w Saksonii[7]. Ponadto walczył na frontach belgijskim i francuskim[4]. 10 kwietnia 1917 został ranny w czasie bitwy morskiej w pobliżu Francji[7]. Po wyleczeniu, do 10 grudnia 1918 dowodził ciężkimi minomiotami w Belgii[7]. W tym też roku zdezerterował i wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej na Górnym Śląsku[4][6].
11 czerwca 1919 wstąpił do Wojska Polskiego[7] i otrzymał przydział do 1 batalionu morskiego w Kazaniu koło Modlina[6][4]. Wziął udział w I powstaniu śląskim[7]. W lutym 1920 został oddelegowany do Kadry Marynarki Wojennej w Toruniu[7], a następnie w czerwcu tego roku przeniesiony do prac plebiscytowych na Śląsku[7]. Uczestniczył m.in. w rozbijaniu wieców i zebrań niemieckich[7], a także brał udział w II powstaniu śląskim jako komendant bojówek lotnych na powiat bytomski[6]. 27 kwietnia 1921 awansował na stopień podporucznika z dniem 1 stycznia[4]. W tym też roku, dowodząc kompanią szturmową, a następnie baonem w 2 pułku piechoty im. T. Kościuszki, walczył w III powstaniu śląskim[4][7][6]. W styczniu 1922 Związek byłych Powstańców wystąpił z wnioskiem o odznaczenie go orderem „Virtuti Militari” V klasy, wskazując „jego zasługi bojowe we wszystkich powstaniach[9] oraz umiejętności dowódcze, odwagę i męstwo w walkach”[4][1].
Po zakończeniu walk, od 8 lutego do 30 maja 1922 służył w Komendzie Portu Wojennego w Modlinie. Następnie do 20 czerwca 1923 służył we Flotylli Pińskiej[4][5], gdzie dowodził grupą motorówek i monitora „Mozyrz”[7]. Od 8 stycznia 1925 w kierownictwie robót nurkowych w Modlinie[7]. Służył także w Kadrze Marynarki Wojennej w Świeciu[7]. Od lutego 1932 dowodził kompanią w Szkole Specjalistów Rzecznych w Pińsku[7]. Ponadto był dowódcą ORP „Nurek” i ORP „Admirał Dickman”[10][4][7]. 31 sierpnia 1935 przeniesiony w stan spoczynku[10][7][2][11][12].
W sierpniu 1939 zmobilizowany do Flotylli Rzecznej MW w Pińsku[5]. Zgodnie z elaboratem mobilizacyjnym wyznaczony na stanowisko dowódcy sekcji codziennego zaopatrzenia Bazy Wysuniętej FR MW[13][7]. W drugiej połowie września tego roku objął dowództwo improwizowanego plut. wartowniczego marynarzy w Pińsku[7] i w okolicach tej miejscowości – po agresji ZSRR na Polskę – 22 września został wzięty do niewoli sowieckiej[2]. Początkowo osadzono go w obozie jenieckim w Ostaszkowie[2], a następnie 3 listopada 1939 przewieziono go do obozu jenieckiego w Kozielsku[2][2]. 9 marca 1940 został wysłany do naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego, w celu przeprowadzenia śledztwa[2]. Od 11 marca, do co najmniej 2 kwietnia 1940 przetrzymywano go w tamtejszym więzieniu[2]. Został zamordowany w Katyniu[4], po 2 kwietnia 1940[2]. Figuruje na liście wywózkowej NKWD bez numeru z 3 kwietnia 1940[5][14], pozycja 78[4]. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu[15][16]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne[17][18][19], jednak Józef Graniczny nie został zidentyfikowany. W Archiwum Robla został wspomniany w liście z Pińska datowanym na 9 lutego 1940, znalezionym w pobliżu szczątków Stanisława Garguli[20], do którego pisała jego żona i córka (pakiet 036-01)[2].
5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień kapitana[21][22][23]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Życie prywatne
Miał dwóch braci Franciszka i Władysława[7]. 26 kwietnta 1927 zawarł związek małżeński z Marią Krajnikówną (ur. 10 luteg 1907)[6] i miał dwoje dzieci: Juranda Zbyszka (ur. 2 lutego 1928) oraz Teresę Kordulę (ur. 30 stycznia 1930)[24][5].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7876 – 27 czerwca 1922[25][4][26]
- Krzyż Niepodległości z Mieczami – 23 grudnia 1933 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[27][28][4][8]
- Krzyż Walecznych[4][8]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921[8]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości[8]
- Medal 3 Maja[8]
- Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I klasy[4]
- Gwiazda Górnośląska[8]
Upamiętnienie
W katedrze polowej Wojska Polskiego w Warszawie, znajduje się tablica poświęcona jego pamięci[7].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 Intersim, Józef Grzegorz Graniczny – ku pamięci. Ogrody Wspomnień. Cmentarz Internetowy [online], www.ogrodywspomnien.pl [dostęp 2017-03-22] (pol.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Убиты в Катыни 2015 ↓, s. 281.
- ↑ Tucholski 1991 ↓, s. 113.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Banaszek, Roman i Sawicki 2000 ↓, s. 91.
- 1 2 3 4 5 6 Księga Cmentarna Katynia 2000 ↓, s. 184.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Kolekcja ↓, s. 4.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Józef Graniczny | Fundacja 100 [online], fundacja100.pl [dostęp 2026-03-18].
- 1 2 3 4 5 6 7 Kolekcja ↓, s. 3.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 8.
- ↑ BETA Księgi Cmentarne [online], ksiegicmentarne.muzeumkatynskie.pl [dostęp 2026-03-18].
- ↑ Banaszek, Roman i Sawicki 2000 ↓, s. 91 – tu wskazano błędnie rok 1938.
- ↑ Wesołowski, Mioduszewska i Zawadzki 2025 ↓, s. 489.
- ↑ Убиты в Катыни 2015 ↓, s. 281 – tu wskazano 2 kwietnia 1940.
- ↑ 20 lat temu otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu - Redakcja Polska - polskieradio.pl [online], polskieradio.pl [dostęp 2026-03-18] (pol.).
- ↑ Księga Cmentarna Katynia 2000 ↓, s. LIII.
- ↑ Historia Zbrodni Katynskiej [online] [dostęp 2026-03-18] (pol.).
- ↑ Pierwsze ekshumacje w Katyniu. "Wszystko było przesiąknięte zapachem śmierci" - Historia [online], www.polskieradio.pl [dostęp 2026-03-18] (pol.).
- ↑ Instytut Pamięci Narodowej - Kraków, Niemcy w Katyniu w 1943 roku, „Instytut Pamięci Narodowej - Kraków” [dostęp 2026-03-18] [zarchiwizowane z adresu 2024-12-06] (pol.).
- ↑ Убиты в Катыни 2015 ↓, s. 255.
- ↑ Lista osób zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Twerze i Miednoje mianowanych pośmiertnie na kolejne stopnie. [online], web.archive.org, s. 85 [dostęp 2026-03-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-27] (pol.).
- ↑ Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
- ↑ Zbrodnia katyńska, między prawdą i kłamstwem [online], edukacja.ipn.gov.pl, 2008, s. 215 [dostęp 2026-03-18] (pol.).
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 14 grudnia 1922, s. 908.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ M.P. z 1934 r. Nr 6, poz. 12 (ISAP).
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 19 marca 1934, s. 105.
Bibliografia
- Kazimierz Banaszek, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
- Jędrzej Tucholski: Mord w Katyniu. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1991. ISBN 83-211-1408-3.
- CAW, AP 7413, 9327, 3645, 104
- Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
- Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Aleksandr Gurianow (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
- Andrzej Wesołowski, Wioletta Mioduszewska, Tadeusz Zawadzki: SGO Polesie, dokumenty, relacje, opracowania tom 10. Flotylla Pińska, batalion morski SGO „Polesie”. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon sp. z.o.o., 2025. ISBN 978-83-66687-65-3.
- Graniczny Józef Grzegorz. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.78-7486 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-03-18].
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2026-03-18].