Józef Lewartowski

Józef Lewartowski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

10 maja 1895
Bielsk Podlaski

Data i miejsce śmierci

25 sierpnia 1942
Warszawa

Przynależność polityczna

Komunistyczna Partia Polski
Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu III klasy

Józef Lewartowski także Aron Lewartowski[1] albo Lewirtowski[2] właśc. Aron Josel Lewartowski[3] ps. G. Aroński, Dyrektor, Finkelsztein (Finkelsztajn[4]), Grynberg, Josif Graf, Josyf, Józef, Josel Kulawy, Stary, Zagorys[3][5][6], w ZSRR Grigorij Dawidowicz Aroński[7] (ur. 10 maja 1895 w Bielsku Podlaskim, zm. 25 sierpnia 1942 w Warszawie[3] albo po tej dacie w Treblince[8]) – polski działacz komunistyczny i organizator żydowskiego ruchu oporu, członek Poalej Syjon, od 1921 członek KPP (w latach 1924–1938 członek i zastępca członka KC[9]), w czasie okupacji przedstawiciel konspiracyjnej PPR w getcie warszawskim, współtwórca i jeden z przywódców Bloku Antyfaszystowskiego.

Życiorys

Kamienica przy ulicy Ogrodowej 10/26 w Warszawie, gdzie w latach 1941–1942 mieszkał Józef Lewartowski

Urodził się w ubogiej, wielodzietnej rodzinie rzemieślniczej jako syn Mowsze Lewartowskiego i Muszy (Sary) ze Sternów[3][10]. Ukończył 4 klasy żydowskiej szkoły początkowej i rozpoczął naukę w bielskim gimnazjum. W 1911 z powodu trudnych warunków materialnych przerwał edukację i rozpoczął pracę jako urzędnik w kantorze, jednak cały czas się uczył metodą samokształcenia. W latach 1915–1918 pracował przy budowie dróg bitych, organizując pracę robotników tak, by była ona niekorzystna dla Niemców. W 1918 roku wstąpił do Żydowskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej „Poalej Syjon”. Kiedy w 1920 Armia Czerwona zajęła Bielsk Podlaski, został członkiem Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski. Jego zadaniem było zorganizowanie administracji władzy radzieckiej w powiecie bielskim[11].

Tablica pamiątkowa na budynku (zdemontowana w czerwcu 2016)

W 1921 wyjechał do Warszawy i związał się z lewym skrzydłem „Poalej Syjon”. Był współorganizatorem Żydowskiej Spółdzielni Wydawniczej „Życie”, wydającej literaturę propagandową. Współtworzył akcję połączenia z Komunistyczną Partią Robotniczą Polski. Z jej ramienia powołany został do Centralnego Biura Żydowskiego KPRP, gdzie współorganizował akcje antysyjonistyczne i antyreligijne. W kwietniu 1922 wziął udział w III Konferencji KPRP w Sopocie, a jesienią 1923 w II Zjeździe KPRP pod Moskwą. Zimą 1925 na III Zjeździe KPRP pod Moskwą został zaocznie wybrany do Komitetu Centralnego (KC) tej partii. Pod koniec 1925 aktywnie uczestniczył w IV Konferencji KPP w Moskwie.

19 kwietnia 1926 został aresztowany i we wrześniu 1926 skazany na 3 lata więzienia. Był aktywnym działaczem komuny więziennej (w styczniu 1928 został jej kierownikiem). W grudniu 1926 współorganizował ucieczkę więźniów politycznych. Po wyjściu na wolność nielegalnie wyjechał do Moskwy, gdzie pracował w Polsko-Nadbałtyckim Sekretariacie Krajowej Międzynarodówki Komunistycznej i wstąpił do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików).

W 1932 wrócił do Polski i objął kierownictwo Centralnej Redakcji KPP. W 1933 był jednym z organizatorów strajków robotniczych przemysłu włókienniczego w Łodzi i Białymstoku. W 1934 został ponownie aresztowany i skazany na 12 lat więzienia (ostatecznie karę skrócono do 6 lat i 8 miesięcy). W więzieniu w Rawiczu poznał m.in. Alfreda Lampego, Marcelego Nowotkę, Pawła Findera, Bolesława Bieruta i Mariana Buczka, z którymi działał w komunie więziennej. Wyszedł na wolność po 1 września 1939.

Wziął udział w obronie Warszawy[12]. Następnie przedostał się do Białegostoku, gdzie został dyrektorem fabryki włókienniczej. W latach 1939–1941 współpracował z okupantem sowieckim na ziemiach wschodnich II RP[13]. Po bombardowaniu Białegostoku przez Niemców w czerwcu 1941 jego ciężarna żona Ruta ewakuowała się do RSFSR, a Lewartowski pozostał w mieście, gdzie zorganizował obronę fabryki. Jeszcze w tym samym roku, w Morszańsku, urodził mu się syn Józef[14].

W końcu 1941 przybył do Warszawy. Trafił do getta, gdzie był jednym z organizatorów Polskiej Partii Robotniczej, która szybko rozrosła się do 500 członków i prawdopodobnie była największą organizacją partyjną w getcie[15]. W marcu 1942 wspólnie m.in. z Mordechajem Anielewiczem, Josefem Kapłanem oraz Icchakiem Cukiermanem zorganizował w getcie Blok Antyfaszystowski.

Okoliczności śmierci

Według Alicji Pacholczyk zginął na terenie getta zastrzelony przez Gestapo[3]. Tak podaje również Zofia Borzymińska, według której Lewartowski ukrywał się w szopie Landaua przy ul. Gęsiej, skąd podczas obławy 25 sierpnia 1942 został wyprowadzony i zamordowany[5].

Inną wersję podają Józef Gitler-Barski i Cywia Lubetkin, według których Lewartowski został aresztowany w warsztacie Landaua i wsadzony do pociągu do Treblinki[16][17]. Potwierdził to również Eliahu Gutkowski, który wyskoczył z tego samego pociągu i wrócił do Warszawy. Gutkowski był świadkiem, jak Lewartowski dodawał w wagonie otuchy transportowanym i nawoływał do zachowania żydowskiej dumy i godności, mimo świadomości zbliżającej się Zagłady[17]. Informację tę przekazał Icchakowi Cukiermanowi, który po wojnie przekazał ją wdowie po Lewartowskim, Rucie[8].

Upamiętnienie

Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy zgodnie z Rozkazem personalnym nr 212 z dnia 18 kwietnia 1945 za udział w Powstaniu w getcie warszawskim 1943[18][19].

Na kamienicy przy ulicy Ogrodowej 10/26 w Warszawie, gdzie w latach 1941–1942 mieszkał Józef Lewartowski, w 1958 została umieszczona pamiątkowa tablica[20] (zdemontowana w czerwcu 2016).

Od 20 marca 1958 jest patronem ulicy w Warszawie na terenie dzielnicy Śródmieście[21]. Został on także upamiętniony na jednym z kamiennych bloków warszawskiego Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów znajdującym się na rogu ulicy Zamenhofa i ulicy swojego imienia.

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Janusz Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1995, s. 178, ISBN 978-83-86643-30-1.
  2. ↑ Józef Mützenmacher, Historja Komunistycznej Partji Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934, s. 152 [dostęp 2026-04-26].
  3. 1 2 3 4 5 Alicja Pacholczyk, Lewartowski Aron Josel, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 17, 1972 [dostęp 2026-04-24].
  4. ↑ Stanisława Lewandowska, Prasa okupowanej Warszawy 1939-1945, Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1992, s. 122, ISBN 978-83-900329-6-2.
  5. 1 2 Zofia Borzymińska, Lewartowski Józef, [w:] Polski słownik judaistyczny, t. 2, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 34, ISBN 978-83-7255-175-7.
  6. ↑ Gabriele Baumgartner (red.), Polski Indeks Biograficzny, wyd. 2, Berlin: De Gruyter, 2012, s. 913, ISBN 978-3-11-094797-7 (niem.).
  7. ↑ Дело 7132. Личное дело АРОНСКИЙ ГРИГОРИЙ ДАВИДОВИЧ (ЛЕВАРТОВСКИЙ АРОН МОИСЕЕВИЧ, ИОСИФ) [online], komintern.dlibrary.org [dostęp 2026-04-24] (ros.).
  8. 1 2 Icchak Cukierman, A Surplus of Memory: Chronicle of the Warsaw Ghetto Uprising, University of California Press, s. 261, ISBN 978-0-520-91259-5 [dostęp 2026-04-26] (ang.).
  9. ↑ Jarema Maciszewski (red.), Tragedia Komunistycznej Partii Polski, Warszawa: Książka i Wiedza, 1989, s. 214, ISBN 978-83-05-12429-4.
  10. ↑ Wniosek Ruty Lewartowskiej do Sądu Grodzkiego w Bielsku Podlaskim o uznanie za zmarłych brata i siostry Józefa Lewartowskiego, „Monitor Polski” (B-68), polona.pl, 5 sierpnia 1948, s. 4 [dostęp 2026-04-26].
  11. ↑ Słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 504, hasło „Lewartowski Józef”.
  12. ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 419. ISBN 83-01-08836-2.
  13. ↑ Lewartowski Aron Josel. W: Wielka Encyklopedia PWN. T. 15. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 496. ISBN 83-01-12794-0.
  14. ↑ Józef Lewartowski, [w:] Holocaust Survivors and Victims Database, United States Holocaust Memorial Museum [dostęp 2026-04-26] (ang.).
  15. ↑ Piotr Wróbel, An NKVD Residentura (Residency) in the Warsaw Ghetto 1941– 42, [w:] David Bankier (red.), Secret intelligence and the Holocaust: collected essays from the colloquium at The City University of New York Graduate Center, Enigma Books, s. 259, ISBN 978-1-936274-91-8 (ang.).
  16. ↑ Online Warsaw Ghetto map and database - People - L - Lewartowski Józef (Unknown) [online], getto.pl [dostęp 2026-04-26].
  17. 1 2 Online Warsaw Ghetto map and database - People - F - Finkelsztajn-Lewartowski Józef (Nieznane) [online], getto.pl [dostęp 2026-04-26].
  18. ↑ Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943–1985. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988, s. 89. ISBN 83-11-07449-6.
  19. ↑ Ghetto Fighters House Archives. [dostęp 2017-04-10]. (hebr.).
  20. ↑ Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w. Warszawa: Argraf, 2004, s. 208. ISBN 83-912463-4-5.
  21. ↑ Uchwała nr 15 Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia 20 marca 1958 r. w sprawie zmiany nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy”, Warszawa, dnia 6 maja 1960 r., nr 6, poz. 23; Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, dnia 10 listopada 2017 r., poz. 10127.

Bibliografia

  • Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Warszawa 1972.
  • Polski słownik judaistyczny, t. 2, Warszawa 2003.
  • Bernard Ber Mark, Walka i zagłada warszawskiego getta (1959).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.