Józef Samulski

Józef Samulski, ang. Joseph Samulski (ur. 1891 w Rozdrażewie w powiecie krotoszyńskim, zm. 1 lipca 1974 w Val-d’Or w Quebecu) – polski poszukiwacz złota, górnik, przedsiębiorca, pamiętnikarz, żołnierz Armii Hallera, imigrant w Kanadzie.

W 1910 r. wyjechał z Rozdrażewa do Ontario w Kanadzie w celach zarobkowych oraz chcąc uniknąć wcielenia do armii pruskiej. Podejmował pracę w różnych zawodach, także jako górnik.

Współtworzył Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” wśród emigrantów polskich w Cobalt w Ontario^[1].

Od 1913 r. razem ze Stanisławem Szyszką (Stanleyem Siscoe) prowadził poszukiwania złota w Quebecu na wyspie na jeziorze De Montigny, późniejszej Île Siscoe^[2][3]. Wkrótce doszło do powstania niewielkiego konsorcjum Siscoe Gold Mine^[4][5]. Składało się początkowo z 11 udziałowców – emigrantów polskich pochodzących głównie z okolic Rozdrażewa. Oprócz Stanisława Szyszki należeli do niego: Józef Samulski, Piotr Szyszka (brat Stanisława), Janiec, Feliks Pluta, Andrzej Bała (Bowers), Władysław Głód, Antoni Drygas, Stenclik, Hofman, Feliks Bijakowski^[6]. Samulski sprzedał swoje udziały w 1928 r.^[7] Po 1923 r., pod kierunkiem Stanisława Szyszki, na wyspie powstała kopalnia złota Siscoe Mine, działająca w latach 1929–1949, należąca do spółki Siscoe Gold Mines Limited, najstarsza i z czasem największa kopalnia złota Quebecu, która osiągnęła największy rozwój w latach 1935–1937^[6][8].

W styczniu 1918 r. w Toronto zaciągnął się na ochotnika do wojska polskiego formowanego w Kanadzie. Po przewiezieniu do Francji walczył m.in. w okolicach Nancy, w Wogezach i Rambervillers. Wiosną 1919 r., już po objęciu dowództwa przez gen. Józefa Hallera, został skierowany wraz z Armią Polską we Francji do Polski, gdzie walczył na wschodzie z oddziałami Symona Petlury, m.in. w rejonie Kowla i Tarnopola. Jesienią spędził kilkutygodniowy urlop u rodziny w Rozdrażewie. Po wygaśnięciu walk wiosną 1920 r. powrócił do Kanady.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych poszukiwał złota w Kalifornii, gdzie wraz ze wspólnikiem Billem Hootonem prowadził kopalnię złota Oriental Mine w Alleghany w hrabstwie Sierra^[9]. Ostatecznie w wyniku niepowodzenia po kilku latach powrócił do Kanady. Był też współwłaścicielem Prospect Hotel w Sudbury w Ontario. Uzyskał obywatelstwo kanadyjskie^[10].

W ciągu swojego życia podróżował po Polsce, Kanadzie, Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Meksyku.

Polskę i rodzinny Rozdrażew odwiedził jeszcze raz w 1930 r. Poznał wtedy Małgorzatę Konrady z Dębowca. Para obiecała sobie wówczas ślub, do którego doszło ostatecznie dopiero w 1959 r., po przybyciu Małgorzaty do Kanady.

Nieudane inwestycje spowodowały, że Józef Samulski nie dorobił się wielkiego majątku. Pod koniec życia osiadł wraz z żoną Małgorzatą Konrady (1905–1989)^[11] w domu w Val-d’Or, jednak prawie do ostatnich lat wciąż poszukiwał złota. Zmarł 1 lipca 1974 r.^[12] Spoczywa wraz z żoną na cmentarzu w Val-d’Or^[11].

Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie, zawierający wspomnienia Samulskiego z lat 1910–1959, został spisany w formie rękopisu w trzynastu brulionach (odpowiednik 740 stron maszynopisu)^[13][14] i przywieziony do Polski przez artystę fotografika Witolda Chromińskiego, któremu Samulski przekazał go w Val-d’Or przed śmiercią^[15]. Samulski posługiwał się gwarą wielkopolską z naleciałościami języka angielskiego i niemieckiego^[13]. Barwny język i fotograficzna pamięć autora oraz osobisty charakter pamiętnika wpływają na wartość estetyczną, ale też socjologiczną i historyczną pracy^[13].

Tom pierwszy został wydany w 1978 r. a drugi w 1982 r. nakładem Ossolineum przy wsparciu Polskiej Akademii Nauk^[16]. Oba tomy przygotowali pracownicy Zakładu Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu: doc. dr hab. Barbara Szydłowska-Ceglowa, specjalistka w zakresie filologii^[17] (opracowanie i wstęp językoznawczy), oraz prof. dr hab. Andrzej Kwilecki (wstęp socjologiczny)^[13][18]. W 1980 r. ukazała się recenzja pierwszego tomu, obejmującego lata 1910–1926, autorstwa Piotra Kraszewskiego, opublikowana w kwartalniku „Przegląd Zachodni”^[13], a w 1982 r. recenzja Krzysztofa Gebharda w czasopiśmie „Canadian Ethnic Studies” („Etudes Ethniques au Canada”) wydawanym przez Uniwersytet w Calgary^[19]. Barbara Szydłowska-Ceglowa pisała o Samulskim również w książce Studia językoznawcze nad pamiętnikami emigrantów (1988)^[20].

Pamiętnik Józefa Samulskiego został wykorzystany jako jedno ze źródeł biogramu Stanisława Szyszki w Dictionary of Canadian Biography^[2].

Józef Samulski zainspirował Melchiora Wańkowicza do stworzenia postaci literackiej Antoniego Bombika w powieści Tworzywo (1954), zawierającej elementy reportażu (historia „znalezienia złota przez chłopaków z Krotoszyna”), o czym obszernie pisała Barbara Szydłowska-Ceglowa w Studiach językoznawczych nad pamiętnikami emigrantów oraz w Posłowiu do Pamiętnika^[6][14]. W czasie swoich wędrówek po Kanadzie Wańkowicz nawiązał znajomość z Samulskim, mieszkającym wówczas w Val-d’Or, poznał historię odkrycia złota przez przybyszy z Wielkopolski i założenia przez nich kopalni kruszcu, a następnie wykorzystał w swojej powieści odmianę języka polskiego stosowaną przez Samulskiego, będącego pierwowzorem Bombika^[14]. Barbara Szydłowska-Ceglowa i sam Samulski uznali ten portret literacki za kontrowersyjny:

Wańkowicz poświęcił Samulskiemu również reportaż pt. Spotkania z pionierami starej Polonii, opublikowany w kwartalniku „Pamiętnikarstwo Polskie” (1972)^[21].

• Fotografia Józefa Samulskiego ze Stanisławem Szyszką (Samulski po prawej stronie). Centre d’exposition de Val-d’Or, Québec. [dostęp 2025-11-17]. (fr.).