Józef Wittlin

Józef Wittlin

Józef Wittlin
Data i miejsce urodzenia	17 sierpnia 1896 Dmytrów, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci	28 lutego 1976 Nowy Jork, Nowy Jork, USA
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura piękna
Ważne dzieła
Sól ziemi
Odznaczenia
Nagrody
Nagroda polskiego PEN Clubu (1935), Nagroda redakcji i czytelników „Wiadomości Literackich” (1936)[1], Nagroda American Academy of Arts and Letters (1943), Nagroda National Institute of Arts and Letters (1943), Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (1957)[2], Nagroda Fundacji Jurzykowskiego (1965)

Józef Wittlin (ur. 17 sierpnia 1896 w Dmytrowie, zm. 28 lutego 1976 w Nowym Jorku) – polski poeta, prozaik i tłumacz pochodzenia żydowskiego^[3]. Autor powieści, esejów i utworów poetyckich. Współpracownik Radia Wolna Europa. Jego najwyżej cenionym m.in. przez Tomasza Manna utworem jest powieść Sól ziemi^[4] (1935) oraz przekład Odysei Homera (1924, 1931, 1957).

Rodzicami przyszłego pisarza byli Karol Wittlin i Elżbieta z Rosenfeldów. Urodził się 17 sierpnia 1896 roku w dzierżawionym przez nich majątku Dmytrów w Galicji Wschodniej. Choroba matki spowodowała, że rodzina musiała przeprowadzić się do Lwowa, gdzie w latach 1906–1914 Józef Wittlin uczęszczał do VII gimnazjum klasycznego. Zadebiutował w tamtejszej gazetce młodzieżowej „Wici” wierszem pt. Prolog.

W sierpniu 1914 roku Wittlin wstąpił do ochotniczej formacji wojskowej Legion Polski; oddział ten jednak został rozwiązany ze względu na odmowę złożenia przysięgi rządowi austriackiemu. W 1915 roku Wittlin udał się do Wiednia, gdzie uzyskał maturę i rozpoczął studia filozoficzne. Nawiązał znajomość m.in. z Rilkem i Karlem Krausem. W 1916 roku, wraz z przyjacielem Josephem Rothem, wstąpił do armii austro-węgierskiej. Przeszkolenie odbył w kompanii zapasowej 21 batalionu strzelców polnych w Wiedniu. Stamtąd został za rozmawianie po polsku oddelegowany karnie do Kraśnika. Został wcielony do piechoty, jednak niedługo przed wymarszem na front włoski zachorował na szkarlatynę. Choroba uniemożliwiła mu bezpośredni udział w walkach, służbę wojskową odbywał poza frontem, m.in. jako tłumacz w obozie włoskich jeńców. W tym czasie pracował nad rozpoczętym już w szóstej klasie gimnazjum przekładem Odysei (wyd. w 1924).

Jako żyd zmienił wyznanie, stając się członkiem Kościoła katolickiego^[5]. W 1918 roku, po zwolnieniu z wojska Wittlin udał się do Lwowa, gdzie kontynuował studia filozoficzne i polonistyczne, oraz podjął pracę nauczyciela w prywatnych gimnazjach. Tam też zastały go walki polsko-ukraińskie o miasto, które rozpoczęły się 1 listopada 1918 roku. Doświadczenie wojny i związanej z nią przemocy wstrząsnęło poetą. W czasie spacerów po obrzeżach oblężonego miasta recytował i wykrzykiwał wiersze, które złożyły się na Hymny. W 1929 roku w eseju Ze wspomnień byłego pacyfisty Wittlin napisał, iż twórczość ta pozwoliła mu zachować równowagę psychiczną w ogarniętym wojną mieście.

W latach 1920–1922 związany był z czasopismem ekspresjonistów „Zdrój”, w którym ukazały się jego Hymny (1920). Nie był jednak silnie zaangażowany w działalność ekspresjonistyczną – nie pisał tekstów teoretycznych i programowych, a po latach krytykował ruch za próby reformowania rzeczywistości za pomocą abstrakcyjnych środków^[6].

W 1922 roku Wittlin przeprowadził się do Łodzi. Pracował tam jako kierownik Teatru Miejskiego. Założył wraz z Henrykiem Barwińskim szkołę dramatyczną, w której sam wykładał, pisywał również recenzje teatralne dla „Głosu Polskiego”. Zajmował się ówcześnie propagowaniem pacyfizmu, m.in. poprzez szkice Wojna, pokój i dusza poety i Inwentarz kultury narodowej.

W roku 1924 ożenił się z Haliną Hendelsman, z którą miał później córkę Elżbietę (ur. 1932). Od 1925 roku Wittlin odbył liczne podróże jako stypendysta rządowy. M.in. w latach 1925–1926 przebywał we Włoszech, gdzie zbierał materiały do książki o św. Franciszku (nie została ona nigdy ukończona, w czasopismach ukazywały się jedynie jej fragmenty). W 1927 roku przeprowadził się do Warszawy, gdzie związał się ze środowiskiem skamandrytów. Pomiędzy 1929 a 1932 rokiem mieszkał we Francji, gdzie zbierał materiały do powieści Sól ziemi. Również we Francji przebywał pisarz w momencie wybuchu II wojny światowej. Udało mu się sprowadzić tam żonę i córkę. Początkowo mieszkali w Paryżu, jednak po ataku III Rzeszy na Francję przenieśli się na południe, do nieokupowanej części kraju. W 1940 roku po klęsce Francji przedostali się do Portugalii, a następnie w 1941 roku wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych.

Wittlinowie zamieszkali w Nowym Jorku. Pisarz pracował tam jako redaktor w „Tygodniowym Przeglądzie Literackim Koła Pisarzy z Polski”, brał również udział w publikacji anglojęzycznej antologii polskiej myśli demokratycznej, wydanej w 1943 roku. Po wojnie, w latach 1946–1947, utwory emigracyjne publikowano w Polsce (m.in. w „Kuźnicy” i „Tygodniku Powszechnym”), jednak w 1952 roku Wittlin nawiązał współpracę z Radiem Wolna Europa, a następnie w 1956 roku podpisał apel o niepublikowanie w Polsce, skierowany do pisarzy na emigracji. Podpisał list pisarzy polskich na Obczyźnie, solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59)^[7].

W 1953 roku przyjął chrzest w wyznaniu rzymskokatolickim^[8]. Zmarł w Nowym Jorku 28 lutego 1976 roku.

• Hymny (1920),
• Gilgamesz (1922, 1986),
• Wojna pokój i dusza poety (1925),
• Ze wspomnień byłego pacyfisty (1929),
• Etapy (1933),
• Sól ziemi (1935),
• Mój Lwów (1946),
• Orfeusz w piekle XX wieku (1963),
• Poezje (wyd. pośmiertne, 1978),
• Walka o sławę: korespondencja. Witold Gombrowicz, Józef Wittlin, Jarosław Iwaszkiewicz, Artur Sandauer (1996).

• Jacek Hajduk, Józef Wittlin w Ameryce. Klasycznie obcy, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2023.
• Katarzyna Szewczyk-Haake, Moralna strona ludzkiego bytu. O twórczości Józefa Wittlina, Instytut Literatury^[9], Kraków 2019.

• Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)^[10].

• Tablica pamiątkowa odsłonięta w 2020 przy ul. Dąbrowskiego 58 w Warszawie^[11].

• Ewa Wiegandt Wstęp. W: Józef Wittlin: Sól ziemi. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1991. ISBN 83-04-03621-5.
• Wojciech Kaliszewski: Józef Wittlin w serwisie culture.pl. [dostęp 2012-06-02].
• Jacek Hajduk, Józef Wittlin w Ameryce. Klasycznie obcy, Warszawa: Wydawnictwo Więź 2023.

• Mój Lwów – fragment
• Józef Wittlin – Mój Lwów