Józefa Rostkowska

Józefa Rostkowska

ps. Józef Kluczycki

Data i miejsce urodzenia	19 marca 1784 lub 1798 Warszawa
Data i miejsce śmierci	18 lipca 1896 Aniche, Francja
Narodowość	polska
Odznaczenia

Józefa Rostkowska, urodzona jako Józefa Mazurkiewicz w Warszawie 19 marca 1784, zmarła w Aniche (Nord, Francja) 18 lipca 1896 w wieku 112 lat^[1] — polska wojskowa i lekarka. Wcielona do armii polskiej pod męską tożsamością podczas powstania listopadowego, odznaczona Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari 11 września 1831, jako jedna z dwóch jedynych kobiet spośród 1 963 odznaczonych^[2]. Po klęsce powstania wyemigrowała do Francji, w 1855 roku wzięła udział w wojnie krymskiej jako chirurg, w wieku 71 lat. Od 1860 roku mieszkała w Aniche, gdzie praktykowała medycynę aż do końca życia.

Józefa Mazurkiewicz urodziła się 19 marca 1784 w Warszawie. Akt zgonu przechowywany w archiwach miejskich Aniche — jedyny znany dokument stanu cywilnego — wymienia rodziców jako „nieznanych"^[3]. Prasa francuska z lat 1883–1896 oraz źródła polskie podają następujące pochodzenie: ojciec Stanisław Mazurkiewicz, szambelan królewski, matka Agnieszka z Komorowskich^[4][5]. Odrębna hipoteza, oparta na dokumentacji z 1855 roku, wskazuje Stanisława Sołtyka jako jej naturalnego ojca, co czyniłoby ją przyrodnią siostrą generała Romana Sołtyka, adiutanta Napoleona; hipoteza ta pozostaje do dziś nieudowodniona^[6][7].

Otrzymała wykształcenie medyczne, prawdopodobnie w Szwajcarii, i przed 1831 rokiem cieszyła się opinią dobrego lekarza w Warszawie. Wyszła za mąż za podoficera ułanów nazwiskiem Kluczycki, uczestnika wojen napoleońskich, przyjmując jego nazwisko.

W styczniu 1831 roku, podczas powstania polsko-rosyjskiego, Józefa Kluczycka wstąpiła do armii polskiej pod męską tożsamością Józef Kluczycki, za zgodą naczelnego lekarza Jana Strummera^[8]. Przydzielona do 10. Pułku Piechoty Liniowej jako felczer młodszy (chirurg 2. klasy), a od sierpnia 1831 jako chirurg major 1. klasy, pod dowództwem majora Piotra Wysockiego^[9].

Uczestniczyła w bitwach pod Białołęką, Grochowem — gdzie dwukrotnie została ranna w prawą nogę —, Dębem Wielkim, Ostrołęką, Wolą oraz w obronie Warszawy^[10].

11 września 1831 roku odznaczona Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari, jako druga kobieta w historii Polski, która otrzymała to odznaczenie, po Barbarze Bronisławie Czarnowskiej^[11].

Po klęsce powstania opuściła Polskę w październiku 1831 przez Niemcy, pod męską tożsamością „Joseph Mazurkiewicz", w imieniu której 7 grudnia 1831 złożyła wniosek o paszport w ambasadzie francuskiej w Wiedniu^[12].

Po przybyciu do Francji Józefa Kluczycka poślubiła po raz drugi kapitana Daniela Rostkowskiego, byłego adiutanta majora 10. Pułku Piechoty Liniowej, który przez pewien czas był sekretarzem i bibliotekarzem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w Hôtel Lambert w Paryżu^[13]. Od tej pory przyjęła nazwisko Józefa Rostkowska.

Małżonkowie przebywali kolejno w Awinionie, następnie w Montpellier — gdzie w 1833 roku została zarejestrowana jako polska uchodźczyni pod nazwiskiem „Kluczycki Joséphine (kobieta)"^[14] —, w Guéret, w Tulle i wreszcie w Paryżu od 1848 roku.

Pobierana przez nią renta oficerska ze strony państwa francuskiego została zawieszona pod pretekstem, że jest żoną emigranta. Została przywrócona dzięki interwencji księcia Adama Jerzego Czartoryskiego u ministra spraw wewnętrznych^[15]. W czasie pobytu w Paryżu zarządzała również majątkiem Chaugy w Bessay-sur-Allier w departamencie Allier, własnością księcia Władysława Czartoryskiego (1828–1894)^[16].

W 1855 roku, w wieku 71 lat, Józefa Rostkowska zaciągnęła się jako chirurg pomocniczy do armii na wojnę krymską. Służyła przy sztabie dywizji Kozaków Sułtana, jednostki założonej i dowodzonej przez Michała Czajkowskiego (zwanego Sadyk Paszą), polskiego pisarza i emigranta politycznego, który nawrócił się na islam, aby uniknąć rosyjskich żądań ekstradycji, i dołączył do Imperium Osmańskiego na prośbę księcia Czartoryskiego^[17]. Pułk ten stanowił pierwszą regularną chrześcijańską jednostkę wojskową w armii osmańskiej.

Jej obecność jest niezależnie poświadczona już w 1858 roku przez Władysława Mickiewicza w biografii jego ojca Adama Mickiewicza: wymienia wśród pasażerów statku płynącego do Burgasu „starą Polkę, która przybyła z nami z Francji jako chirurg pomocniczy, odznaczoną narodowym Orderem Virtuti Militari; nazywa się Rostowska, a wszyscy mówią na nią Baba"^[18].

Po zakończeniu kampanii została odznaczona Orderem Medżydyjskim 5. klasy.

Po powrocie do Francji Józefa i Daniel Rostkowscy przyjęli zaproszenie Rocha Rysińskiego, polskiego rodaka i dyrektora cukrowni w Aniche, i osiedlili się tam w 1860 roku. Józefa praktykowała medycynę bezpłatnie aż do 1895 roku, w wieku 111 lat.

Jej mąż Daniel Rostkowski zmarł 3 czerwca 1881 roku w wieku 85 lat. Józefa Rostkowska przeżyła go o piętnaście lat.

W 1883 roku dziennikarz Léon Barat poświęcił jej pierwszy znany artykuł prasowy, opublikowany w L'Avenir de Seine-et-Marne 13 kwietnia^[19]. Jej portret grawerowany ukazał się na pierwszej stronie Grand Écho du Nord 2 grudnia 1895. Po jej śmierci 18 lipca 1896 co najmniej dwanaście gazet od Paryża po Algier zamieściło nekrologi, m.in. Le Journal z 20 lipca^[20], Le Guetteur de Saint-Quentin z 23 lipca^[21] oraz Moniteur de l'Algérie z 3 sierpnia, który opublikował jej portret na pierwszej stronie^[22].

Po śmierci Daniela Rostkowskiego Józefa Rostkowska nabyła miejsce na Cmentarzu Centralnym w Aniche, gdzie kazała wznieść stelę z kamienia z Soignies. W 1996 roku, w setną rocznicę jej śmierci, szczątki obojga małżonków przeniesiono na Cmentarz Południowy, a stelę ustawiono u podstawy obelisku z 1870 roku. Uroczystość odbyła się w obecności attaché wojskowego ambasady Polskiej we Francji oraz konsula generalnego Polski w Lille^[23]. Sarkofag znajduje się po przeciwnej stronie niż grób Alexandre'a Consila.

27 listopada 2005 roku odsłonięto tablicę pamiątkową na Głazie Pamięci w Alei Chwały na Olszynce Grochowskiej (dzielnica Praga-Południe, Warszawa), poświęconą bohaterkach powstania listopadowego. Józefa Rostkowska figuruje na niej obok Emilii Plater, Barbary Bronisławy Czarnowskiej, Klaudyny Potockiej i Emilii Sczanieckiej.

Archiwa i opracowania

• Akt zgonu nr 71, rejestr zgonów gminy Aniche 1887–1903, Archiwa Departamentalne Północy, sygnatura 1 Mi EC 008 R 007.
• Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Dyrekcja Archiwów i Dokumentacji) do Henriego Musielaka, 13 września 1996.
• Ludwik Zembrzuski, Złota księga Korpusu Sanitarnego Polskiego 1797–1918, Warszawa, 1927, s. 40.
• Henri Musielak, « Polonica w Archiwum Północnej Francji w Lille », Archeion, t. LXII, Warszawa, 1975.
• Robert Bielecki, Zarys rozproszenia Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1837, Warszawa–Łódź, 1986, s. 64, 73.
• Jean-Pierre Bois, Le Mythe de Mathusalem, Fayard, 2001.

Prasa współczesna

• « La doyenne des centenaires à Aniche », Le Valenciennois, Valenciennes, 3 grudnia 1895.
• « Mort de la centenaire d'Aniche », L'Écho Douaisien, Douai, 22 lipca 1896.
• « Morte à 112 ans », La Croix, 22 lipca 1896.
• « L'Anichoise d'adoption était-elle fille d'un chambellan du Roi de Pologne ? », La Voix du Nord, Lille, 23 października 1987.
• « L'ensemble artistique de l'armée polonaise à Aniche », Nord-Éclair / Nord-Matin, Douai, 24–25 marca 1996.

Źródła internetowe

• Otwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024 ^[1].
• Michael Grabarczyk, « Joséphine, comtesse polonaise centenaire réfugiée à Aniche », L'expression culturelle, 2016 ^[2].
• Adam Dobek, Une femme extraordinaire, film dokumentalny, Aniche, 1997.

• Władysław Mickiewicz, Adam Mickiewicz : sa vie et son œuvre, 1858, s. 306 — pierwsze niezależne poświadczenie (Gallica / BnF)
• Léon Barat, « Joséphine Mazurkiewicz », L'Avenir de Seine-et-Marne, 13 kwietnia 1883 — pierwszy znany artykuł prasowy (Gallica / BnF)
• Le Guetteur de Saint-Quentin, 23 lipca 1896 — najbardziej szczegółowy artykuł o jej śmierci (Gallica / BnF)
• Moniteur de l'Algérie, 3 sierpnia 1896 — portret grawerowany na pierwszej stronie (Gallica / BnF)