Język licyjski

Język licyjski (właściwie likijski, lic. 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆 trm̃mili^[1.1][a]) – wymarły język indoeuropejski, z podrodziny języków anatolijskich. Posługiwano się nim na terenie Licji (lic. trm̃mis^[1.2]; gr. Λυκία; Lukka znana z tekstów hetyckich^[2.1]), górzystym obszarze w południowo-zachodniej Anatolii leżącym między Karią na zachodzie a Pamfilią na wschodzie. Centrum obszaru stanowiła dolina rzeki Ksantos (wsp. Eşen Çayı/Koca Çayı) i ośrodek miejski o tej samej nazwie. Język poświadczony jest przede wszystkim na inskrypcjach (w liczbie ponad 200), głównie nagrobnych, oraz monetach (ok. 200)^{[2.1][3.1][4]}, pochodzących z okresu V/IV w. p.n.e.^[3.2] Używany był od czasu odłączenia się od pozostałych języków z grupy luwickiej do epoki hellenistycznej, kiedy to kultura i język licyjski zaczęły zanikać na skutek hellenizacji po podboju Azji Mniejszej przez Aleksandra Wielkiego (334–333 r. p.n.e.), a wcześniej jeszcze na skutek przejścia Licji pod kontrolę satrapów karyjskich^[b] po jej podboju przez Mauzolosa z Karii ok. 360 r. p.n.e. (czy raczej po przekazaniu Licji pod kontrolę Mauzolosa przez administrację perską)^[3.3]. Wyróżnia się właściwy licyjski (licyjski A) oraz licyjski B (tzw. język milyjski) – nie ma zgody, czy są to dialekty czy dwa osobne języki^[2.2][5.1]. Język licyjski zapisywany był zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego.

Język licyjski należy do anatolijskiej podrodziny języków indoeuropejskich, konkretnie zaś do grupy luwickiej, co czyni licyjski bliżej spokrewnionym z językami takimi, jak: luwijski, karyjski oraz najprawdopodobniej sydetyjski i pizydyjski. Rozpad grupy luwickiej na proto-luwijską oraz licyjsko-karyjską można datować na około XXI–XX wiek p.n.e.^[6.1] Języki z grupy luwickiej dzielą szereg innowacji fonologicznych, morfologicznych czy leksykalnych, które odróżniają je od pozostałych języków gałęzi anatolijskiej, np.^[6.2]:

– osłabienie pra-anatolijskiego */ḱ/, zob.: lic. izre- („ręka”) vs het. kessar (‘ręka’)^[7];

– osłabienie pra-anatolijskiego */kʷ/, zob.: lic. wawa-/uwa- (‘bydło, krowa, byk’) z pra-anatolijskiego *kʷṓu-^[8];

– zgramatykalizowana końcówka dopełniacza w postaci przymiotników wyrażających związek, przynależność, np. lic. mahanahe/i- (‘boski, związany z bogiem’) – końcówką dopełniacza jest -h(e)^[2.3];

– końcówka 3 os. l.poj. pret. act. *-to po tematach samogłoskowych kosztem oryginalnej końcówki *-t;

– słowo oznaczające ‘boga’: luw. klinowy māssani-, lic. mahana-, mil. masa-, kar. mso-, syd. masara- vs het. siu-, lid. ciw-.

Relacja między licyjskim A a milyjskim (licyjskim B) nie jest zupełnie jasna. Język milyjski jest wciąż słabo zrozumiały, ponieważ zachował się jedynie na dwóch poetyckich inskrypcjach – na północnej i zachodniej stronie filaru z Ksantos (TL 44^[c]) oraz sarkofagu z Antiphellos (TL 55)^[9.1][2.2]. Zdaniem Alwina Kloekhorsta ściślejszy związek mógłby zachodzić między milyjskim i karysjkim niż między milyjskim i licyjskim A, co uniemożliwiałoby traktowanie licyjskiego A i milyjskiego jako dialektów. Argumentem za taką interpretacją może być izoglossa oznaczająca spójnik ‘i’: kar. sb, mil. sebe vs lic. se, sid. śa, oraz oznaczająca ‘boga’: lic. mahana- vs mil. masa-, kar. mso-.

Zabytki archeologiczne Licji interesowały europejskich podróżników już w XVIII i XIX wieku^[10], choć nie pociągnęło to za sobą jeszcze wówczas odczytania języka. Fundamentalną dla badań nad językiem licyjskim pracą było wydanie korpusu 150 licyjskich inskrypcji przez Ernsta Kalinkę w 1901 r. (Tituli Asiae Minoris: Tituli Lyciae; inskrypcje za wydaniem Kalinki są oznaczane numerami TL lub TAM 1–150), który jednak wówczas nie sądził, by licyjski mógł należeć do rodziny indoeuropejskiej (istnienie grupy anatolijskiej nie było jeszcze znane)^[11][d], co wykazano później wraz z postępem językoznawstwa^[e]. Rozumienie języka licyjskiego poprawiło się wraz z odkryciem trilingwicznej steli z Letoonu w 1973 r. (z tekstem greckim, licyjskim i aramejskim). 26 kolejnych inskrypcji, odnalezionych już po wydaniu Kalinki, opracował w 1979 r. Günter Neumann (oznaczanych numerami N 300–326)^[12], jednak od tego czasu korpus powiększył się co najmniej o kolejne 37 inskrypcji^[4][13].

Choć zasadniczą część korpusu stanowią inskrypcje nagrobne (nie licząc monet, przekazujących nazwy władców, miast lub ich skróty^[14]), zdarzają się również zabytki o innym charakterze – jak choćby wspomniana stela z Letoonu (N 320), przechowująca tekst dekretu religijnego, ustanawiającego dla Likijczyków karyjski kult Basileusa Kauniosa^[3.4][f], czy dekret podatkowy Piksodarosa (TL 45) z Ksantos^[3.5][15].

Inskrypcje licyjskie pochodzą przede wszystkim z Ksantos i Limyry, a także innych stanowisk, takich jak: Tlos, Pinara, Myra, Antiphellos, Kyaneai, Phellos, Isinda czy Telmessos. Nieliczne inskrypcje zostały odnalezione poza Licją (N 301 oraz N 307 z Egiptu oraz N 331 z Kurby)^[16]. Najstarsza jak dotąd inskrypcja licyjska (N 313b), wyryta na olpe znalezionym w Ksantos, datowana jest na ok. 500 r. p.n.e.^[3.2] Opublikowany jednak w 2021 fragment pithosu z Patary również datuje się na ok. 500 r. p.n.e.^[17] Dwie inskrypcje ze zbioru Neumanna, N 300a i N 300b, odnalezione na Rodos, datowane są nawet na połowę VII w. p.n.e., lecz ze względu na zły stan zachowania (zachowały się 3 znaki z pierwszej inskrypcji oraz 4 znaki z drugiej, które ponadto nie pokrywają się w zupełności ze znakami znanego nam alfabetu licyjskiego) nie da się z pewnością określić, czy zostały napisane w języku licyjskim^[12.1].

Alfabet licyjski jest zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego, zapożyczoną najprawdopodobniej z jego wariantu rodyjskiego około VII w. p.n.e. Tak zwane greckie alfabety „czerwone” (spośród których wariant stosowany na Rodos jest geograficznie najbliższy Licji) charakteryzują się obecnością znaku dla zapisu dźwięku /k^h/ – w standardowym alfabecie greckim ten dźwięk oddaje się literą Χ. Znak, któremu odpowiada licyjskie 𐊜, rozwinął się w literę Ψ, używaną w tzw. alfabetach „niebieskich” do oznaczania dźwięku /ps/^[5.2][g]. Alfabet licyjski składa się z 29 znaków, w tym 6 samogłosek oraz 23 spółgłosek lub półsamogłosek. Znaki stawiane są od lewej do prawej. Stosowany jest też podzielnik wyrazów w formie dwukropka (:). Osobny zestaw znaków funkcjonował też dla zapisu cyfr^[5.3].

Lista znaków wraz z przyjętymi w wydaniach zasadami transkrypcji i odpowiadającymi wartościami fonetycznymi^[2.4][18.1]:

Samogłoski

System samogłoskowy języka licyjskiego składa się z sześciu dźwięków – czterech samogłosek podstawowych i dwóch nosowych.

W przypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim znakowi 𐊀 (a) regularnie odpowiada litera α (alfa), nie ma więc wątpliwości, że denotuje ona samogłoskę otwartą niezaokrągloną, przednią /a/ lub tylnią /ɑ/. W analogicznej sytuacji licyjskiemu 𐊁 (e) odpowiada zazwyczaj również alfa, jednak w wypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim, licyjskiemu 𐊁 odpowiadają wymiennie greckie α i η (eta), rzadziej też ε (epsilon). Wnioskuje się więc, że znakowi 𐊁 odpowiadał pośredni dźwięk /æ/. Licyjskie 𐊆 (i) oddawane jest w większości przypadków greckim ι (jota), choć zdarza się też wymiana między 𐊆 a ε, co sugeruje, że ów grafem mógł denotować dźwięk /ɪ/. Znak 𐊒 z kolei oddawany był najczęściej przez υ (ypsilon), choć niekiedy też przez ο (omikron), prawdopodobnie więc oznaczał samogłoskę /ʊ/. 𐊙 (ã) reprezentuje nosowy odpowiednik 𐊀, a znak 𐊚 (ẽ) nosowy odpowiednik 𐊁. System samogłoskowy prezentuje się następująco^[18.2]:

Spółgłoski

Zarówno para 𐊎 (m) i 𐊐 (m̃), jak i para 𐊏 (n) i 𐊑 (ñ) stanowiły swoje alofony. Dodatkowe względem alfabetu greckiego znaki m̃ i ñ mogły reprezentować spółgłoski sylabotwórcze (/m̩/ i /n̩/), np. sñta („dziesięć”) = /sn̩tɑ/ lub /səntɑ/ z krótką wspierającą samogłoską anaptyktyczną^{[2.5][5.4][19]}. Sonoranty 𐊍 (/l/) i 𐊕 (/r/) nie sprawiają problemów interpretacyjnych. 𐊊 (y) i 𐊇 (w) zawsze występują w pozycji interwokalicznej (międzysamogłoskowej), muszą więc reprezentować półsamogłoskowe fonemy /j/ i /w/. W zakresie spółgłosek zwarto-wybuchowych przejrzysta jest interpretacja znaków 𐊓 (p), 𐊗 (t) oraz 𐊜 (χ) jako głosek /p/, /t/ oraz /k/, choć mogły mieć też one swoje dźwięczne odpowiedniki^[20]. Niejasny jest sposób, w jaki należałoby wymawiać znak 𐊘 (τ) – propozycja Craiga Melcherta, by czytać go jako /t^w/ jest raczej niepewna^[21]. Grafemowi 𐊌 odpowiada najpewniej spółgłoska labiowelarna /k^w/. Ostatnia spółgłoska zwarto-wybuchowa denotowana przez znak 𐊋, korespondując z greckimi literami θ oraz σ, a także z perskim ç, jest być może głoską twardopodniebienną /c/. Zarówno 𐊌 jak i 𐊋 mogły mieć swoje dźwięczne odpowiedniki^[20]. Grafemowi 𐊈 (z) odpowiadają w grece litery ζ (dzeta), σ (sigma) oraz θ (theta), prawdopodobnie więc denotuje on afrykatę /t^s/. Znaki 𐊖 (s) i 𐊛 (h) odpowiadają spółgłoskom szczelinowym /s/ i /h/. Kolejne trzy spółgłoski szczelinowe /β/, /ð/, /ɣ/ zapisywane były odpowiednio znakami 𐊂, 𐊅 i 𐊄, które mogły też mieć swoje bezdźwięczne alofony^[20]. Problematyczny – bo słabo poświadczony – jest znak 𐊃. Kloekhorst zwraca uwagę na lukę w systemie spółgłoskowym w postaci braku korespondującej frykatywy dla fonemu /c/^[h], przypuszczając iż denotowaną głoską jest /ç/. Najwięcej jednak kłopotów sprawia znak 𐊔, który transkrybowany był na różne sposoby – jako „he” (miałby mieć wartość sylabiczną)^[1.3]), „gh” lub „ghe”^[22.1] czy nawet jako szwa^[5.5]. Ostatni znak, 𐊉 (θ), reprezentuje najpewniej dwudźwięk /th/ lub /dh/, na co może wskazywać fakt, że przeważnie występuje w tekstach w postaci geminowanej i pojawia się tam, gdzie oczekiwalibyśmy sekwencji 𐊗𐊛 (th) lub 𐊅𐊛 (dh), z których żadna nie jest poświadczona ani razu^[i]. System spółgłoskowy licyjskiego może więc rysować się następująco^[18.3]:

Rzeczowniki i przymiotniki

Licyjski posiada co najmniej pięć przypadków: mianownik (nominativus), biernik (accusativus), wspólny celownik-miejscownik (dativus-locativus)^[j], ablatyw (ablativus, także jako ablativus-instrumentalis) oraz dopełniacz (genetivus), którego funkcję przejmuje w większości przypadków podlegający odmianie przymiotnik dzierżawczy. Licyjski posiada podział na liczbę pojedynczą i mnogą oraz dwa rodzaje gramatyczne: communis (wspólny, żywotny) oraz neutrum (nijaki, nieżywotny). Tematy nominalne mogą być zakończone na: -a-, -e-, -i-, -h-, -n-, -s-, -(n)t- oraz -ẽ- (w przypadku niektórych imion)^[23.1].

W mianowniku rzeczowników ożywionych końcówka -s zanikła, choć zachowała się gdzieniegdzie w tematach spółgłoskowych (np. lic. trqqñt-, nom. trqqas – ‘bóg burzy’)^[24.1]. W bierniku rodzaju żywotnego pojawia się najczęściej jedna z głosek nosowych, ewentualnie samogłoska -u. Trudno jednak stwierdzić, czy wygłos nosowy miały także tematy zakończone na -i (ten sam problem dotyczy mianownika liczby mnogiej) ze względu na brak w alfabecie licyjskim litery, która pozwalałaby na zapis fonemu /ĩ/ (nazalizowanego /i/)^[23.1]. Czysta końcówka dopełniacza liczby pojedynczej, mająca postać -Vh, jest rzadka i pojawia się tylko w imionach i niektórych nazwach geograficznych^[23.1]. Dopełniacz został wyparty przez przymiotniki dzierżawcze zakończone na -he/hi-^[23.1]. Ablatyw – co charakterystyczne dla języków anatolijskich – nie odróżnia liczby pojedynczej i mnogiej^[2.3]. Być może w licyjskim istniał także ergatyw, co sugeruje poświadczona forma tesẽti trm̃milijẽti (‘przysięgi licyjskie’)^[25][26].

Język licyjski posiada też charakterystyczną dla grupy luwickiej cechę, mianowicie tzw. mutację -i (niem. i-Motion): w mianowniku i bierniku rzeczowników i przymiotników rodzaju ożywionego (głównie w tematach na -i- oraz -(n)t-) głoskę tematyczną zastępuje -i-, np. hrzze- (‘górny’), nom. sg. c. hrzzi^[24.1][2.3]. Końcówki deklinacyjne języka licyjskiego rysują się następująco^[24.1][23.1]:

Przykładowe odmiany (nie ma rzeczownika, dla którego byłby poświadczony pełen paradygmat deklinacji) – tuhes (‘bratanek, siostrzeniec’; temat mieszany tuhe-/tuhes-), tideimi (‘dziecko’; temat tideime/i-)^[27]:

Zaimki

Język licyjski wykazuje charakterystyczny dla języków anatolijskich podział na zaimki wolnostojące oraz enklityczne (przylegające do innych wyrazów).

Zachowały się następujące formy wolnostojącego zaimka osobowego 1. os. sg.: nom. amu/emu/ẽmu oraz dat. emu^[28]. Ponadto poświadczone dwie formy zaimka dzierżawczego pierwszej osoby liczby pojedynczej (‘mój’): acc. sg. c. ẽmi oraz acc. pl. c. ẽmis^[29] oraz zaimek dzierżawczy trzeciej osoby (‘jego, jej’)^[30]:

Zestaw końcówek osobowego zaimka enklitycznego dla 3 osoby prezentuje się następująco^{[23.2][18.4][31.1]}:

Do zestawu dodać należy enklityczny zaimek względny -ti (z praindoeuropejskiego *k^wi-), homonimiczny z partykułą zwrotną pokrewną z hetyckim -z(a)^{[31.2][2.3][1.4]}), oraz odpowiadający mu wolnostojący zaimek pytajno-zależny ti o następującym paradygmacie^[32]:

Na bazie zaimka ti zbudowany jest zaimek nieokreślony tike (‘ktokolwiek, cokolwiek’, pokrewny z het. kuiski, lyd. qi=k, mil. kike; ne... tike – ‘nikt’; tike kbi – ‘ktokolwiek inny’)^[33], poza tym zaimek tise (uogólniający zaimek względny, ‘ktokolwiek, cokolwiek’)^[1.5][34] oraz tihe (‘jakikolwiek’)^[23.3][35].

W korpusie tekstów licyjskich, zwłaszcza na inskrypcjach nagrobnych, jest też dobrze poświadczony zaimek wskazujący ebe-, odpowiadający m.in. hetyckiemu apa-, luw. klinowy apa-, lid. p(i)-^[36]:

*Formy ebẽñne, ebñne i ebẽñni są przeważnie traktowane jako oboczne do ebẽ formy biernika liczby pojedynczej (są też znacznie powszechniejsze). Można je jednak analizować jako zaimek ebe- rozszerzony o sufiks dzierżawczy -ñn(i)-, np. ebẽñnẽ χupã – ‘grób (acc.) należący do tej [budowli]’. Podobnie jako przymiotniki dzierżawcze traktować można formy na temacie ebehi-, np. ebehi χupa – ‘w grobie należącym do tej [budowli]’^{[18.5][1.6][23.4]}).

Liczebniki

Do zapisu liczebników używano kombinacji linii pionowych (𐊊, 𐊊𐊊, 𐊊𐊊𐊊, 𐊊𐊊𐊊𐊊 – liczby 1, 2, 3, 4), okręgu 𐊒 (który oznaczał liczbę 10), półokręgu (o kształcie litery C, który oznaczał najprawdopodobniej liczbę 5 – jego graficznym wariantem mógł być znak przypominający znak mniejszości <) oraz linii poziomej oznaczającej ułamek ½^[22.2]. Przykładowo zapis „𐊒<𐊊𐊊𐊊–” wyraża liczbę 18½^[37]. Niektóre liczebniki poświadczone są też w zapisie fonetycznym^[38]:

• 2 – kbijẽt(i)- (‘dwa’ – liczebnik rozszerzony jest sufiksem -nt-), kbi(je)- (‘drugi, inny’), kbijẽteze/i- (‘drugi’), kbihu (‘dwa razy’), tupm̃me/i- (‘dwa razy’), kbisñne/i- (‘dwuletni’)
• 3 – terihe (‘trzeci’), trisñne/i- (‘trzyletni’), trppeme/i- (‘trio’?)
• 4 – mupm̃me/i- (‘czterokrotny’/‘cztery’?)
• aitãta – osiem/osiemnaście (?)
• nun͂tãta – dziewięć/dziewiętnaście (?)
• 10 – sñta (z praindoeuropejskiego *ḱm̥tóm, które w innych językach indoeuropejskich oznacza liczbę 100)
• qñnãkba – dwanaście (?)
• 20 – kbisñtãta

Czasowniki

W odmianie czasownika licyjskiego wyróżnić można trzy osoby, dwie liczby, tryb oznajmujący i rozkazujący, stronę czynną i medialno-pasywną oraz dwa czasy – teraźniejszo-przyszły i przeszły^[2.3]. Możliwe, że licyjski odziedziczył także obecny w proto-anatolijskim (stąd więc obecny w hetyckim czy luwijskim) podział na koniugację -mi i -hi^[2.3][39]. Zestaw końcówek koniugacyjnych strony czynnej trybu oznajmującego prezentuje się następująco^[39.1][9]:

*Występowanie końcówki -e w 3. osobie, choć nielicznie poświadczonej, może stanowić dowód na obecność koniugacji -hi w języku licyjskim^[39].

**Końcówki czasu przeszłego w czasownikach przechodnich ulegają nazalizacji wtedy, gdy następują po koniunkcji se lub me lub gdy zajmują pierwszą pozycję w zdaniu^[40.1].

Strona medio-pasywna poświadczona jest bardzo skąpo, m.in. takimi formami jak: 3 sg. praes. md. sijẽni/sitẽni (‘leży’), 1sg. praet. md. axaga (‘stałem się’)^[9.2]. Z końcówek trybu rozkazującego poświadczone są: 3 sg. (-tu, -du), 3 pl. (-( ͂)tu)^[24.2][9.3] oraz jedna forma strony medio-pasywnej (3 sg. imp. mp. lawitẽnu)^[9.4]. Znane są też formy bezokolicznika, zakończone na -na / -ne oraz formy imiesłowu, zakończone na -me-/-mi-^[2.6][9.5]. Imiesłów przyjmuje znaczenie pasywne dla czasowników przechodnich, statywne zaś dla czasowników nieprzechodnich^[2.6].

W języku licyjskim naturalnym szykiem był najpewniej SVO (podmiot–orzeczenie–dopełnienie)^[31.3][41]. Jednak w inskrypcjach nagrobnych powszechnym zjawiskiem jest tzw. fronting – dopełnienie zostaje wyrzucone na początek zdania, co tworzy pozorny szyk OVS. Efektem tego zabiegu jest też wówczas tzw. clitic doubling – zaimek enklityczny dołączony do koniunkcji dubluje składniowo pojawiające się w zdaniu dopełnienie, np. ebẽñnẽ xupã (acc.sg.) me=n(acc.sg.)=e prñnawatẽ trijẽtezi (dosł. ‘Ten grób, go zbudował Trijẽtezi’)^[40.2]. Przymiotniki i zaimki wskazujące zazwyczaj poprzedzają rzeczownik, który określają – odwrotnie zachowują się przymiotniki dzierżawcze oraz zaimki dzierżawcze^[2.6]. Zdania warunkowe można tworzyć parataktycznie przy pomocy inwersji składniowej (fronting) lub hipotaktycznie przy użyciu zaimka względnego^[42].

Spójniki

Najpowszechniejsze w języku licyjskim są koniunkcje me oraz se. Me jest proklityczną koniunkcją rozpoczynającą zdanie lub frazę. Może ona inicjować łańcuch zaimków enklitycznych w przypadku wystąpienia dopełnienia na początku zdania i w zdaniach warunkowych^[43]. Koniunkcja se znaczy ‘i, oraz’ i może łączyć zarówno frazy nominalne, jak i werbalne. Podobnie jak me może inicjować łańcuch klityk^[44]. Ponadto występują takie spójniki, jak tibe (‘lub, albo’), ẽke/ãka/ñke (‘kiedy, jak’), ẽkepi (‘kiedy’), teri/terñ (‘kiedy’), m̃mẽ (‘oprócz’).

Przyimki

Wszystkie przyimki w języku licyjskim, inaczej niż w hetyckim, są prepozycjami (stoją przed rzeczownikiem, z którym się łączą – inaczej niż postpozycje). Regularnie łączą się z rzeczownikami w celowniku-miejscowniku. Mogą też spełniać funkcję modyfikującą znaczenie czasownika (jako tzw. preverbia)^[45], np. ha-^(di) = ‘wypuszczać’, ale ñte pddẽ ha-^(di) = ‘wyznaczać’^[46]. Przyimki języka licyjskiego to^[47]:

• ñte (‘w, wewnątrz’), ñtewẽ (‘naprzeciw’), n͂tepi (‘w, do środka’), ñtenẽ (‘?’)
• hri (‘na, na górze’), hrppi (‘dla, na’)
• epñ (‘po, za’)
• ẽnẽ (‘pod’)
• pddẽ (‘przed’)
• ẽti (‘pod, w obrębie, w, na’)
• epi (‘na?’)
• pri (‘z przodu?’)

Negacja

Negacją dla trybu oznajmującego jest partykuła ne, zakazy zaś formułuje się partykułą ni – obie negacje mogą pojawiać się w postaci emfatycznej, rozszerzonej o partykułę -pe (nepe, nipe)^[23.5].

• TL 6: ebẽñnẽ ñtatã me=n=e prñnawãtẽ pulenjda mullijeseh se dapara pulenjdah.

Tłumaczenie: „Tę komnatę grobową należącą do tego (grobowca) – zbudowali ją Pulenjda, (syn) Mullijese, i Dapara, syn Pulenjdy”^[31.1].

Interpretacja gramatyczna: ebe(ñne)- (acc. sg. c. przymiotnika utworzonego od zaimka ebe-); ñtata- (acc. sg. ‘komnata grobowa’); me=n=e (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityka nom. pl. c.); prñnawa-^(ti) (3 pl. praet. act. ‘budować’); Pulenjda- (imię w nom. sg.); Mullijese- (imię w gen. sg.); se (koniunkcja ‘i’); Dapara- (imię w nom.sg.); Pulenjda- (imię w gen. sg.)^[31.1][16].

• TL 57: hrpp(i)=ije me=i tadi tike me=n=e tubeiti mãhãi huwedri se itlehi trm̃mili.

Tłumaczenie: „(Jeśli ktoś) położy kogoś tu na górze, powalą go wszyscy bogowie i licyjscy itlehi”^[k].

Interpretacja gramatyczna: hrppi (‘na, dla’); =e (enklityka nom. sg. c.); me=i (koniunkcja + enklityka dat.-loc. sg.); ta-^(di) (3 sg. praes. ind. act. ‘kłaść’); tike (acc. sg. c. ‘ktoś, ktokolwiek’); me=n=e (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityka nom. pl. com); tub(e)i-^(di) (3pl. praes. ind. act. ‘zniszczyć, powalić’); maha(na)- (nom. pl. ‘bóg’) huwedre/i- (nom. pl. c. ‘wszystek’); se (koniunkcja ‘i’); itlehi (nom. pl.); trm̃mili(je)- (nom. pl. c. ‘licyjski’)^[31.1][16].

• N 306: ebẽñnẽ prñnawã m=ẽ=ti prñnawatẽ piñteusi tewinaza idazzalah tideimi hrppi ladi ehbi se tideime ehbije (...).

Tłumaczenie: „Ten grobowiec – (tym), kto zbudował go dla swojej żony i swoich dzieci, (jest) Piñteusi, tewinaza, syn Idazzali”.

ebe(ñne)- (acc. sg. c. przymiotnika utworzonego od zaimka ebe-); prñnawa- (acc. sg. ‘grobowiec, budowla grobowa’); m=ẽ=ti (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityczny zaimek względny, nom. sg. c.); prñnawa-^(ti) (3 sg. praet. act. ‘budować’); Piñteuse/i- (imię w nom. sg.); tewinaza- (nom. sg.)^[l]; Idazzala- (imię w gen. sg.); tideime/i- (nom. sg. ‘syn, dziecko’); hrppi (‘na, dla’); lada- (dat.-loc. sg. ‘żona’); ehbi(je)- (dat.-loc. sg. zaimka dzierżawczego); se (koniunkcja ‘i’); tideime/i- (dat.-loc. pl. ‘syn, dziecko’); ehbi(je)- (dat.-loc. pl. zaimka dzierżawczego)^[31.4][16].

• eDiAna: korpus tekstów licyjskich (a także innych języków anatolijskich) wraz z interpretacjami gramatycznymi oraz leksykon opatrzony aktualną bibliografią [dostęp: 11.04.2026].

• Lycian Monuments: korpus tekstów licyjskich wraz z tłumaczeniami [dostęp: 11.04.2026].