Język pandanowy

Owoce karuka (Pandanus julianettii)

Język pandanowy (ang. pandanus language) – rejestr istniejący w niektórych językach Nowej Gwinei, używany podczas zbioru owoców pandanu.

Zastosowanie

Każdego roku społeczności papuaskie gromadzą się w lesie w celu zebrania owoców „karuka” (Pandanus julianettii i Pandanus brosimos). Używanie dużej części powszechnego słownictwa w trakcie zbiorów uznawane jest za szkodliwe dla wzrostu owoców, dlatego zastępuje się je rozbudowanym repertuarem leksykalnym, zawierającym do tysiąca wyrazów i zwrotów. Nowe słownictwo obejmuje słowa związane z przemieszczaniem się podczas zbiorów i podlega zmianom w momencie, gdy słowa stają się znane poza określonym obszarem[1]. Panuje wiara w to, że rejestr pandanowy pozwala kontrolować duże wysokości, na których rośnie karuka, oraz chroni przed duchami natury, m.in. Kita-Menda (zwanym także Giluwe yelkepo)[1][2]. Posługiwanie się tym językiem jest dozwolone wyłącznie w rejonie występowania drzew, gdyż poza nim mowa może zostać zasłyszana przez duchy górskie[1].

Znajomość języka rytualnego jest wymagana od wszystkich grup wiekowych i płci wchodzących na obszary objęte tabu; jednakże osoby z zewnątrz, nieznające miejscowego języka, mogą posługiwać się tok pisin[1]. Rozprzestrzenianie się tok pisin powoduje stopniowy zanik rejestrów pandanowych, a wśród młodszych pokoleń maleje także lęk przed terenami zalesionymi. Badania wskazują, że rejestry pandanowe języków kewa i imbongu zaczęły już zanikać[2].

Struktura

Rejestr pandanowy bazuje na gramatyce i słownictwie danego języka etnicznego, jednak ma charakter bardziej ograniczony i skonsolidowany, zwłaszcza w zakresie nazw organizmów żywych[1]. Część słów zastępują określenia ogólne, które nie mają odpowiedników w codziennym języku. Wyrazami rytualnymi bywają również zapożyczenia z innych języków[3].

Samo słowo „karuka” bywa różnie traktowane w zależności od społeczności językowej. Przykładowo w zwykłej odmianie języka kewa występuje jako aga[4][5][1], w rejestrze pandanowym używa się zaś wyrażenia rumala agaa[1][2]. Inaczej przedstawia się sytuacja w języku kalam – społeczność Kalam stosuje słowo alŋaw zarówno w zwykłym języku, jak i w rejestrze pandanowym[3].

Języki z rejestrami pandanowymi

Istnienie rejestru pandanowego odnotowano dla następujących języków:

Rejestr pandanowy języka kalam (alŋaw mnm, ask-mosk mnm) stosowany jest także w trakcie jedzenia i gotowania kazuarów[6] i kontrastuje ze zwykłą odmianą tego języka, określaną jako monmon mnm[3]. Jego użycie nie wynika ze strachu przed duchami, lecz z przekonania, że rejestr pandanowy wpływa pozytywnie na jakość owoców i zapobiega ich gniciu; w przypadku kazuarów służy okazaniu ptakowi szacunku. Dopuszcza się używanie tej odmiany również poza obszarami zalesionymi. Przypuszcza się, że mowa ta ma kilka tysięcy lat i może być inspirowana starszymi rejestrami pandanowymi[3].

W języku huli występuje rejestr rytualny o nazwie tayenda tu ha illili, stosowany zarówno w czasie zbiorów pandanu, jak i podczas polowania bądź podróży. Mowie tej przypisuje się moc odganiania złych duchów[7].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Karl J. Franklin, A Ritual Pandanus Language of New Guinea, „Oceania”, 43 (1), 1972, s. 66–76, DOI: 10.1002/j.1834-4461.1972.tb01197.x, OCLC 883021898 (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 Karl J. Franklin, Roman Stefaniw, The ‘Pandanus Languages’ of the Southern Highlands Province, Papua New Guinea – a further report, [w:] Tom Dutton (red.), Culture change, language change: case studies from Melanesia, Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1992 (Pacific Linguistics C-120), s. 1–6, DOI: 10.15144/PL-C120, ISBN 0-85883-411-1, OCLC 260177442 [dostęp 2018-10-25] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 Andrew Pawley, Kalam Pandanus Language: An Old New Guinea Experiment in Language Engineering, [w:] Tom E. Dutton, Malcolm Ross, Darrell Tryon (red.), The Language Game: Papers in Memory of Donald C. Laycock, Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University, 1992 (Pacific Linguistics C-110), s. 313–334, ISBN 0-85883-400-6, OCLC 222981840 (ang.).
  4. ↑ Pandanus julianettii, [w:] Tong Kwee Lim, Edible Medicinal And Non-Medicinal Plants, t. 4: Fruits, Dordrecht: Springer, 2012, s. 128–130, DOI: 10.1007/978-94-007-4053-2_17, ISBN 978-94-007-4053-2, OCLC 822591349 (ang.).
  5. ↑ Bruce R. French, Growing food in the Southern Highlands Province of Papua New Guinea, AFTSEMU (Agricultural Field Trials, Surveys, Evaluation and Monitoring Unit) of the World Bank funded project in the Southern Highlands of Papua New Guinea, 1982, s. 64–71 [dostęp 2018-08-20] (ang.).
  6. ↑ Ian Saem Majnep, Ralph Bulmer, Birds of my Kalam Country, Christopher Healey (ilustr.), Auckland: Auckland University Press, 1977, s. 150, 152, ISBN 978-0-19-647953-8, OCLC 251862814 (ang.).
  7. ↑ Talking about talk, [w:] Laurence Goldman, Talk Never Dies: The Language of Huli Disputes, London–New York: Tavistock Publications, 1983, s. 254–257, ISBN 978-0-422-78210-4, OCLC 993340993 (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.