Jacek Rykała

Jacek Rykała

Data i miejsce urodzenia	1 września 1950 Sosnowiec
Narodowość	polska
Alma Mater	Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach
Dziedzina sztuki	malarstwo
Odznaczenia

Jacek Rykała (ur. 1 września 1950 w Sosnowcu) – polski malarz, rysownik, autor obiektów malarskich, poeta, dramaturg, reżyser teatralny, scenograf i pedagog, profesor malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, w latach 2005–2012 prorektor tej uczelni, kierownik Pracowni Malarstwa I^[1]. W twórczości łączy malarstwo olejne, kolaż, fotografie, elementy przedmiotów codziennego użytku, działania teatralne i realizacje w przestrzeni publicznej^[2][3]. Jest autorem sztuk „Dom przeznaczony do wyburzenia”, „Mleczarnia” i „Chłodne poranki”^[1].

W 1968 r. ukończył III Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Prusa w Sosnowcu, a w 1976 roku Wydział Grafiki w Katowicach Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie^[4]. Od lat 70. XX wieku związany jest z katowickim środowiskiem akademickim; na Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach prowadził pracownię malarstwa przez niemal pięćdziesiąt lat^[3].

Tematykę jego prac wypełnia oblicze wschodniej części Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, w tym podwórka, bramy, ściany, schody, miejskie zaułki i miejsca związane z pamięcią dzieciństwa oraz przemianami przestrzeni miejskiej^[5][3]. W obrazach i obiektach malarskich wykorzystuje fragmenty dawnej zabudowy i wyposażenia, fotografie rodzinne i archiwalne, numery domów, tabliczki z nazwami ulic, kawałki drzwi, ramy okienne, deski oraz inne materialne ślady codzienności^[2][5]. Jego prace łączą pejzaż miejski z kolażem i przedmiotem, a obecność ludzi często przywoływana jest pośrednio przez pozostawione rzeczy, fotografie i detale architektoniczne^[6]. Do cykli i tematów obecnych w jego twórczości należą m.in. ławki, bramy, okna, podwórka, pejzaże, „Podszepty dzielnicy Sielec”, „Światła Środuli”, „Rezydencje”, „Lśnienie”, „Żółte światło pustych miejsc” i „Chłodne poranki”^[5][7]. W regionalnym kontekście jego twórczość obejmuje pamięć miejsc, ślady dawnych mieszkańców, doświadczenie czasu oraz przestrzeń Sosnowca i Zagłębia Dąbrowskiego, w tym dzielnice Sielec i Środula^[7].

Dzieła prezentowane były w Polsce i za granicą w ponad 50 wystawach indywidualnych i 250 zbiorowych, a także na kilkudziesięciu targach sztuki, w tym Art Frankfurt, Art Köln, Art Chicago i innych^[8]. Nowsze zestawienia dorobku wystawienniczego wskazują ponad 80 wystaw indywidualnych oraz udział w ponad 300 wystawach artystycznych^[6][1]. W 2002 roku miał wystawę retrospektywną w Muzeum Narodowym w Krakowie, pierwszą w tej instytucji retrospektywę artysty żyjącego^[1]. Do ważniejszych prezentacji indywidualnych należały m.in. wystawy „Podszepty dzielnicy Sielec” w Galerii Sztuki Współczesnej BWA w Katowicach i Instytucie Polskim w Wiedniu, „Lśnienie” w Centrum Sztuki Studio w Warszawie i Instytucie Polskim w Rzymie, „...Popołudnia niedzielne napięte ciszą pustych ulic i placów...” w Muzeum Narodowym w Krakowie oraz „Żółte światło pustych miejsc” w Sosnowieckim Centrum Sztuki – Zamku Sieleckim^[7][9].

W Polsce jego prace znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Narodowym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Narodowym w Szczecinie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Śląskim w Katowicach, Muzeum UJ w Krakowie, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze, w muzeach miejskich w Sosnowcu, Jaworznie i Chorzowie, w Centrum Sztuki „Studio” w Warszawie, w kolekcji Volkera Feierabenda przeznaczonej dla Sprengel Museum w Hanowerze oraz w kolekcjach prywatnych w kilkudziesięciu krajach świata^[10].

Od 2005 roku realizuje własne sztuki w teatrze. W Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach przygotował „Dom przeznaczony do wyburzenia” jako autor, reżyser i scenograf; premiera odbyła się 4 czerwca 2005 roku na Scenie w Malarni^[11]. W 2007 roku w tym samym teatrze wyreżyserował „Mleczarnię”, do której przygotował także oprawę muzyczną i projekcje multimedialne^[12]. W 2012 roku w Teatrze Zagłębia w Sosnowcu zrealizował „Chłodne poranki” jako autor sztuki, reżyser, autor opracowania muzycznego i kostiumów^[13]. Działalność teatralna Rykały rozwija motywy obecne w jego malarstwie, w tym temat domu, wyburzania, pamięci miejsca i zanikania dawnej przestrzeni miejskiej^[7].

Twórczość Rykały weszła również do przestrzeni publicznej Sosnowca poprzez realizacje muralowe. W 2015 roku na elewacji kamienicy przy ul. 3 Maja 11 w Sosnowcu, od strony ul. Warszawskiej, powstał mural „Sosnowieckie podwórko z żółtą Warszawą”, którego autorem projektu był Jacek Rykała; przy wykonaniu pracowali Aleksander Kozera i Miłosz Wnukowski^[14]. W 2026 roku przy ul. Małachowskiego w Sosnowieckim Dziedzińcu Sztuki powstawał monumentalny mural inspirowany obrazem „Elisabeth Balut”; projekt przygotował Jacek Rykała, a w realizację zaangażowani byli Aleksander Kozera i Miłosz Wnukowski^[15]. W 2025 roku w Muzeum w Sosnowcu w ramach Festiwalu Ars Cameralis prezentowana była instalacja „Wyjście | Wejście”, której częścią był obraz „Ayer”^[16]. Sosnowieckie realizacje muralowe rozwijają obecny w jego obrazach motyw miejskiego podwórka, fasady, okna, bramy i śladów dawnych mieszkańców, przenosząc go z obrazu i obiektu malarskiego do przestrzeni publicznej^[7].

O jego twórczości nakręcono 8 materiałów telewizyjnych, m.in. dla TVP Warszawa, TVP Kraków, TVP Katowice i Canal+^[8].

• Złoty Krzyż Zasługi^[10]
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2020)^[17]
• Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2011)^[1]

• Medale na Ogólnopolskiej Wystawie Malarstwa „Bielska Jesień” w Bielsku-Białej (1978, 1980)^[10]
• I nagroda w Ogólnopolskim Konkursie Malarstwa im. Z. R. Pomorskiego w Katowicach (1980)^[10]
• Nagrody w konkursie na obraz im. J. Spychalskiego w Poznaniu (1980, 1986)^[5]
• Nagrody na X i XV Festiwalu Malarstwa Polskiego w Szczecinie (1980, 1988)^[10]
• Nagroda na wystawie „Polska. Krajobraz, ludzie, idee” w BWA w Sopocie (1981)^[18]
• Wyróżnienie na Internationale Kunstbiennale „Seetal” w Szwajcarii (1985)^[10]
• Nagroda Miasta Sosnowca za działalność artystyczną za rok 1992 (1992)^[10]
• Doroczna Nagroda Artystyczna Marszałka Województwa Śląskiego (2011)^[1]

• Strona internetowa Jacka Rykały