Jan Arnsztajn

Jan Arnsztajn
Jan Ćwiek, Jerzmanowski
Data i miejsce urodzenia

5 czerwca 1897
Lublin, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

31 stycznia 1934
Warszawa, Polska

Miejsce spoczynku

Cmentarz Wojskowy na Powązkach

Zawód, zajęcie

lekarz

Alma Mater

Uniwersytet Warszawski

Rodzice

Marek Arnsztajn, Franciszka Arnsztajnowa

Dzieci

Janina Arnsztajn-Titkow

Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920–1941) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
Odznaka „Za wierną służbę” Odznaka pamiątkowa Polskiej Organizacji Wojskowej Krzyż Legionowy

Jan Arnsztajn, ps. „Jan Ćwiek”, „Jerzmanowski” (ur. 5 czerwca 1897 w Lublinie, zm. 31 stycznia 1934 w Warszawie) – polski lekarz, legionista, porucznik rezerwy piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, społeczny i sportowy, poeta-satyryk[1].

Życiorys

Grób Jana Arnsztajna oraz jego żony Janiny, córki Janiny, a także zięcia Walentego Titkowa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie[2]

Syn Marka – lekarza oraz poetki Franciszki z Meyersonów[3]. W latach szkolnych działał w harcerstwie oraz w Organizacji Młodzieży Narodowej[1]. Od jesieni 1914 działał w Polskiej Organizacji Wojskowej[4][5]. W 1915 ukończył Szkołę Lubelską i zdał egzamin dojrzałości[4][3]. W lipcu 1915 przedostał się z fałszywym paszportem wystawionym na nazwisko Jan Ćwiek (później używał tego nazwiska w czasie służby w WP) do Legionów Polskich[6], w których formalnie służył od 30 lipca[4][3]. Był żołnierzem 1. kompanii VI baonu 1 pułku piechoty I Brygady, a następnie przydzielono go do 7 pułku piechoty[4]. Od 20 sierpnia 1915 uczestniczył w kampanii wołyńskiej[3], podczas której zachorował na dyzenterię (czerwonkę)[4]. Po kilkutygodniowym pobycie w szpitalu 25 listopada 1915 został zwolniony z Legionów i wrócił do Lublina[7]. Od 1 sierpnia do 4 października 1916 był w Lublinie komendantem miasta pod pseudonimem „Jerzmanowski”, a w roku 1917 – zastępcą komendanta Okręgu VIII POW[4]. Następnie pełnił funkcję adiutanta Komendy Naczelnej w Warszawie[4]. Ponadto w tym czasie studiował medycynę na Uniwersytecie Warszawskim[4][3].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w listopadzie 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego[3] i mianowany podporucznikiem[4]. Do końca 1919 służył w referacie personalnym DOG Lublin, a później kierował Wydziałem II Oświaty Żołnierskiej Sekcji VI Propagandy Oddziału II Naczelnego Dowództwa WP[4]. Od 26 lipca 1920 był dowódcą kompanii w 201. pp Armii Ochotniczej[4][3]. Będąc uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej[3], 3 sierpnia 1920 odznaczył się męstwem w bitwie pod Ostrowią Mazowiecką, w czasie której został ranny w głowę i rękę[4][3]. Mimo trwającego leczenia od 20 września 1920 pełnił funkcję adiutanta Dywizji Ochotniczej[8][4]. 8 stycznia 1921 przeniesiono go rezerwy[4]. Zweryfikowany został jako porucznik rezerwy piechoty ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919[4][3].

Po zakończeniu I wojny światowej dokończył rozpoczęte studia na Uniwersytecie Warszawskim i uzyskał dyplom doktora medycyny[6]. Następnie podróżował po Europie[3], wzbogacając swoje wykształcenie, a po powrocie m.in. z Francji, Austrii i Szwajcarii, w 1923 otworzył w Lublinie prywatny gabinet lekarski[4].

W okresie międzywojennym z powodzeniem uczestniczył jako zawodnik w lokalnych turniejach tenisowych, a także był działaczem społecznym i sportowym. W 1925 uzyskał pierwsze miejsce w grze pojedynczej oraz drugie w grze podwójnej[9] w turniej tenisowym WKS Unii, który odbył się w Lublinie przy ul. Lipowej. Ponadto przez kilka lat z rzędu dzierżąc tytuł mistrza tenisowego Lublina, m.in. w 1928[10] i przyczynił się w wielkim stopniu do rozwoju tenisa na ziemi lubelskiej[11]. 30 stycznia 1927 uczestniczył w dorocznym walnym zgromadzeniu Lubelskiego Związku Okręgowego Piłki Nożnej, w którym brali udział delegaci 12 klubów: z Lublina, Równego, Kowla, Chełma i Lubartowa, w czasie którego został wybrany na członka zarządu ZOPN[12], obok m.in. Zygmunta Martyniaka. Oprócz tego w Lublinie pełnił funkcję prezesa zarządu Związku Legionistów Polskich oraz Związku Peowiaków[4], a także był działaczem Związku Strzeleckiego[3].

Pasjonowała go również literatura, m.in. był inicjatorem powstanie niezależnej szopki politycznej w Lublinie[3] oraz był twórcą tekstów satyrycznych[13].

Od 1932 chorował na gruźlicę i leczył się w ośrodkach w Zakopanem oraz w Otwocku[4]. 31 stycznia 1934 zmarł w Warszawie „wśród kolegów-przyjaciół” w klinice wewnętrznej Uniwersytetu Warszawskiego prof. Orłowskiego[6]. Został pochowany (zgodnie ze swoim życzeniem) w mundurze oficera Armii Polskiej[6], a pogrzeb miał charakter uroczysty[14]. Spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 20C-2-1)[2].

Życie prywatne

Miał siostrę Stefanię (ok. 1890–1942), która była żoną poety Jana Mieczysławskiego (1884–1927)[15]. Jego babcią była Malwina Meyerson – polska pisarka żydowskiego pochodzenia, a brat jego matki, Émile Meyerson, był wybitnym filozofem[13]. Był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była studentka medycyny Janina z domu Kon (1898–1924)[16], z którą miał córkę Janinę (1923–2010), późniejszą żonę Walentego Titkowa, wieloletnią redaktorkę Polskiego Radia[17], a drugą aktorka Teatru Miejskiego Janina Pińska[4][3] z Makarczyków[15] (1904-1934), tragicznie zmarła kilka miesięcy po jego pogrzebie[16].

Ordery i odznaczenia

Upamiętnienie

W 1934 – pragnąc w sposób trwały uczcić jego pamięć – grono przyjaciół (m.in. Czesław Martyniak i Zygmunt Martyniak) podjęło inicjatywę ufundowania pucharu im. dr. Jana Arnsztajna, jako nagrody przechodniej dla najlepszego tenisisty lubelskiego[11]. Zawody jego imienia odbyły się m.in. w 1935[20], 1936[21] oraz 1937[22].

Przypisy

  1. 1 2 Jan Arnsztajn (1897–1934) - Leksykon - Teatr NN [online], teatrnn.pl [dostęp 2024-06-14] (pol.).
  2. 1 2 Wyszukiwarka cmentarna --- Warszawskie cmentarze [online], www.cmentarzekomunalne.com.pl [dostęp 2026-01-21].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Jan Arnsztajn | Fundacja 100 [online], fundacja100.pl [dostęp 2026-01-21].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Arnsztajn Jan, ps. „Jan Ćwiek, Jerzmanowski” - Żołnierze Niepodległości [online], zolnierze-niepodleglosci.pl [dostęp 2026-01-21].
  5. ↑ Wacław (1900–1972) Red Gralewski, Konstanty Bolesta (1887–1966) Red Modliński, Franciszek (1894–[1944]) Wyd Głowiński, Express Lubelski i Wołyński, 1935. Na dzień święta niepodległości. Dodatek do nr 312., „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 10 listopada 1935, s. 2 [dostęp 2024-06-12].
  6. 1 2 3 4 Z żałobnej karty. Śp. Dr. Jan Arnsztajn., „Nowiny Społeczno-Lekarskie” (5), pbc.biaman.pl, 1 marca 1934, s. 88-89 [dostęp 2026-01-21] (pol.).
  7. ↑ Marek Gałęzowski, Arnsztajn Jan, [w:] Na wzór Berka Joselewicza. Sylwetki żołnierzy i oficerów pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich, z przedmową Richarda Pipesa, Warszawa 2010, wyd. IPN, s. 146.
  8. ↑ Ibidem, s. 147.
  9. ↑ Tadeusz Red Synowiec, Kurjer Sportowy : tygodnik poświęcony wszystkim gałęziom sportu. 1925, nr 26, 2 września 1925, s. 6 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
  10. ↑ Kazimierz Red Wierzyński, Przegląd Sportowy. R. 8, 1928, nr 25, Prasa Polska Spółka Akcyjna, 23 czerwca 1928, s. 5 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
  11. 1 2 Wacław (1900–1972) Red Gralewski, Franciszek (1894–[1944]) Wyd Głowiński, Konstanty Bolesta (1887–1966) Red Modliński, Express Lubelski i Wołyński, 1934, nr 356, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 24 grudnia 1934, s. 10 [dostęp 2024-06-12].
  12. ↑ Kazimierz Red Wierzyński, Przegląd Sportowy. R. 7, 1927, nr 6, Prasa Polska Sp. z o. o., 12 lutego 1927, s. 6 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
  13. 1 2 Adam Koseski, Tadeusz Skoczek, Jolanta Załęczny, W drugim szeregu. Bohaterowie walk o niepodległości., archiwum.muzeum-niepodleglosci.pl, Warszawa–Pułtusk 2019, s. 175, ISBN 978-83-65439-51-2 [dostęp 2026-01-21] (pol.).
  14. ↑ Konstanty Bolesta-(1887-1966) Red Modliński, Franciszek (1894-[1944]) Wyd Głowiński, Wacław (1900-1972) Red Gralewski, Express Lubelski i Wołyński, 1934, nr 37, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 6 lutego 1934, s. 4 [dostęp 2024-08-07] (pol.).
  15. 1 2 Słownik biograficzny miasta Lublina. [online], biblioteka.teatrnn.pl, s. 16 [dostęp 2026-01-21] (pol.).
  16. 1 2 Piotr Nazaruk, Doktojrim – żydowscy lekarze z Lublina. Blog Bramy Grodzkiej [online], Blog Ośrodka „Brama Grodzka ‐ Teatr NN”, 6 maja 2020 [dostęp 2026-01-21].
  17. ↑ Janina Arnsztajn-Titkow - Historia Mówiona - Teatr NN [online], teatrnn.pl [dostęp 2026-01-21].
  18. ↑ 1931 /s/ 156 / 227 M.P. z  1931  r. Nr  156 , poz.  227 (ISAP)
  19. 1 2 3 4 5 Stowarzyszenie Brama Grodzka, Ośrodek "Brama Grodzka-Teatr NN", Scriptores: pamięć, miejsce, obecność: laboratorium pamięci, małe ojczyzny, spotkania kultur nr 30 (2006): CZECHOWICZ – w poszukiwaniu ukrytego miasta. Cz. 1, „Scriptores”, 2006, s. 4 [dostęp 2024-06-12].
  20. ↑ Konstanty Bolesta (1887–1966) Red Modliński, Franciszek (1894–[1944]) Wyd Głowiński, Wacław (1900–1972) Red Gralewski, Express Lubelski i Wołyński, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 281, 10 października 1935, s. 6 [dostęp 2024-06-12].
  21. ↑ Franciszek (1894–[1944]) Wyd Głowiński, Konstanty Bolesta-(1887-1966) Red Modliński, Wacław (1900–1972) Red Gralewski, Express Lubelski i Wołyński, 1936, R. 13, nr 284, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 12 października 1936, s. 6 [dostęp 2024-06-12].
  22. ↑ Feliks Wyd i red odp Moskalewski i inni, Głos Lubelski: pismo codzienne: [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1937, R. 24, nr 248, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 10 września 1937, s. 6 [dostęp 2024-06-12].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.