Jan Bociański

Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim jako szef kompanii w 1 Pułku Grenadierów Kujawskich^[4].

– wspominał po latach Bociański. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był żołnierzem 214 pułku artylerii polowej, z którym brał udział w walkach pod Brodnicą w sierpniu 1920 roku:

Ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii^[1.3]. Po jej ukończeniu, do 1925 służył w 14 pułku artylerii jako plutonowy podchorąży artylerii^[1.3].

Ukończył studia na wydziale prawa Uniwersytetu Poznańskiego uzyskując dyplom w lutym 1927 roku^[1.3]. W tym samym czasie absolwentami czteroletniego studium nauk prawnych zostali między innymi Wacław Jonsik i Teodor Bensch^[6][7.1]. W 1926 został przyjęty na bezpłatną praktykę do MSZ, w 1928 został mianowany prowizorycznym referendarzem i oddelegowany do Prezydium Rady Ministrów^[1.3]. Pracował w charakterze sekretarza premiera Józefa Piłsudskiego^[1.3][7.1]; Krzysztof Nowak podaje, że był również sekretarzem Kazimierza Bartla, lecz Krzysztof Smolana precyzuje, że mimo takiej nominacji, udzielono mu jednak urlopu bezpłatnego w związku ze studiami^[1.3]. Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny na rok 1930 wymienia Bociańskiego jako sekretarza Prezydium Rady Ministrów w rządzie Kazimierza Świtalskiego^[8]. W pierwszych dniach października 1929 roku „Gazeta Bydgoska” opisała wypadek samochodowy, w którym brali udział profesor Jan Tur, jego żona, a także doktor August Dehnel. Sprawcą zdarzenia miał być Bociański, który osobiście prowadził Cadillaca i „nie żałował sobie kawalerskiej jazdy, rządowemu zaś samochodowi gazu z obywatelskich podatków”. Tur zgłosił sprawę do Prezydium Rady Ministrów^[9]. Księga informacyjno-adresowa na lata 1930–1931 ponownie wymienia go jako sekretarza Prezydium w piątym rządzie Kazimierza Bartla^[10].

Był prowizorycznym attaché ambasady w Paryżu (1931–1932)^[1.3]. W tym czasie był oficerem Oddziału II Sztabu Generalnego, pod tym przykryciem kierował komórką Martel (Paryż) referatu Zachód^[11]. W Instytucie Józefa Piłsudskiego zachował się list Bociańskiego do pułkownika Stefana Mayera z maja 1971 roku. Wspomina w nim między innymi o ucieczce majora Stanisława Kraussa (1930): „Mjr Kraus uciekł nam w ostatniej chwili [...], ale wrócił do Francji jako szpieg niemiecki pod nazwiskiem Tworog i z więzienia zeznawał w procesie komendanta Belfortu ppłk Froget, skazanego za zdradę tajemnic fortecy” – twierdził. Pisał także o poruczniku Filipeckim, rzekomym szpiegu przy attachacie w Paryżu. Rozmowa Bociańskiego z attaché wojskowym w Paryżu, pułkownikiem Jerzym Ferek-Błeszyńskim, potwierdziła, że informacje zawarte w raporcie Aleksandra Łubieńskiego z manewrów pod Lens i Lille są już znane stronie sowieckiej mimo, iż jak twierdził Bociański, „raport ten ze względu na swą tajność był u [Błeszyńskiego] w szafie”^[12].

Niedługo przed opuszczeniem placówki we Francji pełnił funkcję sekretarza komitetu paryskiego przy Komitecie Budowy Pomnika Polakom Poległym we Francji. Prezesem komitetu w Paryżu był ówczesny ambasador RP, Alfred Chłapowski, a warszawskiego generał Edmund Knoll-Kownacki^[13].

Bociański był attaché w Opolu (1933–1935)^[1.3], w 1935 wicekonsultem tamże^[1.3], wicekonsulem w Morawskiej Ostrawie (1935–1938)^[1.3], kierownikiem konsulatu tamże^[a]. Krzysztof Smolana podaje, że był nim od 1 października do końca 1938 roku^[1.3], natomiast Tomasz Wojtala – że 1 listopada 1938 otrzymał nominację na konsula^[14.1]. Na przełomie lat 1933–1934 Bociański współtworzył na Śląsku Opolskim pierwszą organizację niepodległościową. Podobne struktury Bociański stworzył w 1938 na tzw. Zaolziu, a więc Śląsku Cieszyńskim, i szerzej – na Śląsku Czeskim m.in. pod nazwą „Zespół”. W 1938 roku padł ofiarą napaści czeskiej, napastnicy próbowali oblać mu twarz kwasem, skończyło się na poparzeniu ręki. Z okazji zajęcia Zaolzia otrzymał specjalną zapomogę finansową z centrali (faktycznie – nagrodę)^[14.1]. Po zmianie granic placówka utraciła swoje znaczenie i 31 grudnia 1938 powrócił do MSZ, obejmując stanowisko zastępcy naczelnika wydziału prasowego i radcy w departamencie konsularnym MSZ^[14.1][1.3].

W czasie kampanii wrześniowej został ewakuowany do Rumunii^[1.3]. Był ewakuowany w II rzucie pracowników MSZ^[15.1]; należy zaznaczyć, że po 14 września ewakuacja pracowników MSZ w kierunku granicy rumuńskiej została ograniczona do nielicznych pracowników uznanych za niezbędnych, a pozostałych zostawiono po drodze^[15.2].

Od maja 1940 w randze podporucznika służył w Wojsku Polskim we Francji^[1.3]. Następnie od 1940 pełnił funkcję tłumacza w dowództwie saperów w I Korpusie Polskim w Wielkiej Brytanii^[2][15.3]. Od 1943 pracował w emigracyjnym MSZ w Londynie^[15.3][1.3]; pracował w dziale ogólnym, następnie jako kierownik referatu prasowego, był również kierownikiem referatu żydowskiego^[1.3]. Był w tym czasie reklamowany od służby wojskowej^[15.4]. Ujęty został w projekcie budżetu MSZ na 1946 roku; na cały MSZ przewidziano wówczas 19 etatów^[15.5].

Na emigracji dobrze radził sobie finansowo^[14.2]. Prowadził handel ropą naftową i najprawdopodobniej pośredniczył w handlu bronią^[14.2].

W 1959 roku jego nazwisko zostało wymienione przez ambasadora Kuby w Londynie w gronie firm i osób współpracujących z reżimem dyktatora Dominikany, Rafaela Trujillo. Sergio Rojas Santamarina oskarżał je o handel bronią i rekrutowanie najemników^[16]. Historia opisana przez „New York Times” znalazła się w dokumentacji komisji Kongresu Stanów Zjednoczonych zajmującej się zagrożeniem komunistycznym dla USA w regionie Karaibów^[17]. Jej przewodniczącym był ówczesny senator, James Eastland. Artykuł wycięty z gazety „New York Times” widnieje również wśród zgromadzonych przez FBI dokumentów Cuba 109^[18].

W 1966 roku dziennik „Daily Mirror” opisał niedoszłą do skutku transakcję, której rzekomym celem miało być zakupienie broni dla Pakistanu, jednak w rzeczywistości miała ona trafić do rebeliantów w Rodezji. Bociański, którego określono mianem „pośrednika w szerokim zakresie międzynarodowych transakcji biznesowych”, odegrał rolę łącznika pomiędzy kupcami a majorem Williamem Turpem, brytyjskim handlarzem bronią. „Rozmowy były prowadzone w hotelu w Londynie [...] Wiedziałem, że major Turp przypuszczał, iż właściwym celem była Rodezja. Nie chciałem mieć nic wspólnego z taką transakcją” – stwierdził Bociański^[19].