Jan Kiepura

Jan Kiepura

Data i miejsce urodzenia	16 maja 1902 Sosnowiec
Data i miejsce śmierci	15 sierpnia 1966 Harrison
Zawód	piosenkarz, aktor
Odznaczenia

Jan Wiktor Kiepura (ur. 16 maja 1902 w Sosnowcu, zm. 15 sierpnia 1966 w Harrison^[1]) – polski śpiewak (tenor) i aktor.

Cieszył się dużą popularnością na arenie międzynarodowej, odnosząc sukcesy na scenach czołowych teatrów świata, jak również w salach koncertowych. Za pieniądze zarobione na scenach świata w okresie międzywojennym wybudował w Krynicy-Zdroju hotel Willa „Patria”, który był scenerią kilku filmów realizowanych pod koniec lat 30. Równocześnie z karierą muzyczną, udzielał się aktorsko – wystąpił w 12 filmach muzycznych.

Od 1967 corocznie odbywa się w Krynicy-Zdroju Festiwal im. Jana Kiepury, dawniej organizowany jako Festiwal Arii i Pieśni im. Jana Kiepury.

Był synem piekarza Franciszka Kiepury (1877–1951) i Marii „Miriam” z domu Neuman (1885–1943). Matka pochodziła z rodziny żydowskiej i aby wyjść za mąż, zdecydowała się na chrzest^[2]. Miał młodszego o dwa lata brata, Władysława^[3], również tenora. Ich rodzice rozstali się w 1924^[4].

W latach 1916–1920 uczęszczał do Gimnazjum Państwowego im. Stanisława Staszica w Sosnowcu, gdzie zdał maturę. Jako młodzieniec udzielał się w szkolnym chórze^[3] oraz grał w piłkarskiej drużynie Victorii Sosnowiec^[5]. W czasie jednej z młodzieńczych bójek doznał urazu nosa (pęknięcia i przesunięcia chrząstek przegrody nosowej), przez co zmagał się z trwałym nieżytem przewodu oddechowego, co wpłynęło na brzmienie jego głosu i doprowadziło do regularnych problemów z chrypą^[6].

Był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, a w 1919, jako nielegalny przybysz-obcokrajowiec na niemieckim wtedy Górnym Śląsku, ochotnikiem w I Pułku Strzelców Bytomskich oraz uczestnikiem I powstania śląskiego^[7]. W latach 1921–1925 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim^[7][4]. W okresie studiów, w tajemnicy przed ojcem, poświęcał sporą część przysyłanych z domu pieniędzy na lekcje śpiewu u Wacława Brzezińskiego oraz Tadeusza Leliwy^[8][4], uczył się także u Ignacego Warmutha^[9]. Podczas studiów dorabiał, handlując paryskimi perfumami^[10].

Mimo że ojciec nie podzielał jego pasji muzycznej, gdyż wolał, by syn ukończył studia i został prawnikiem, Jan zaczął występować na scenie^[4]. W 1924 zagrał swój pierwszy koncert w sali kina „Sfinks” w Sosnowcu^[9]. Wkrótce potem Emil Młynarski przyjął go do chóru w warszawskim Teatrze Wielkim, gdzie występował w roli górala w Halce Stanisława Moniuszki^[11]. Rolę tę prędko mu odebrano, ponieważ młodzieniec, chcąc za wszelką cenę zaprezentować swoje umiejętności, przedłużał kilka swoich nut ponad miarę, nie zważając na dyrygenta^[9][12].

W styczniu 1925 zadebiutował indywidualnie tytułową rolą w Fauście Gounoda na scenie Opery we Lwowie^[6]. Wkrótce powrócił do Teatru Wielkiego^[6], gdzie występował w tytułowej roli w Fauście, a następnie także jako: Turiddu w Rycerskości wieśniaczej Mascagniego, książę Mantui w Rigoletcie Verdiego i Jontek w Halce Moniuszki w Warszawie^[11]. W 1926 śpiewał partie: Cavaradossiego w Tosce, Rinuccia w Giannim Schicchim Pucciniego i Stefana w Strasznym dworze Moniuszki^[11], ponadto występował jako Faust na scenach teatrów w Toruniu, Bydgoszczy, Inowrocławiu, Poznaniu i Grudziądzu^[13].

Po zakończeniu współpracy z Teatrem Wielkim udał się do Wiednia, by ubiegać się o występ w tamtejszej operze. Wkrótce dostał angaż do partii Alfreda w Zemście Nietoperza Johanna Straussa syna w Theater an der Wien^[14]. Występem zdobył zainteresowanie Franza Schalka, który zaangażował go do prowadzonej przez siebie Państwowej Opery (Staatsoper), dzięki czemu wkrótce pojawił się u boku Marii Jeritzy na scenie opery jako Mario Cavaradossi w Tosce^[14]. Mimo że w języku włoskim umiał zaśpiewać tylko dwie główne arie, a całą resztę swej partii śpiewał po polsku, zdobył uznanie krytyków^[14]. Prasa wówczas obwołała go „królem tenorów”, „krezusem głosowym”, a nawet „następcą Carusa”. W maju 1928 z powodzeniem występował z Toską w Paryżu^[14]. Jako solista Staatsoper śpiewał także partie Kalafa w Turandot Giacomo Pucciniego^[15], ponadto występował w Rigoletcie, Fauście i Cudzie Heliany Ericha Wolfganga Korngolda^[6].

Od 1928 śpiewał w mediolańskiej La Scali, debiutując z sukcesem jako Cavaradossi w Tosce, a następnie biorąc udział jako Marcarillo w prapremierze opery Le preziose ridicole Felice Lattuady pod batutą Gabriele Santiniego^[15]. Ponownie pojawił się w La Scali w 1931, odnosząc sukces jako kawaler des Grieux w Manon pod muzycznym kierownictwem Victora de Sabaty^[15]. W latach 30. występował także w Civic Opera House w Chicago^[16], Covert Garden w Londynie, Opéra-Comique w Paryżu, Teatro di San Carlo w Neapolu i Teatro La Fenice w Wenecji^[15]. Ponadto, chcąc dbać o swój głos i zaprezentować się publiczności w lżejszych aranżacjach, w 1930 zaczął występować w filmach – po podpisaniu kontraktu z berlińską UFA debiutował jako aktor rolą w produkcji Neapol, śpiewające miasto^[16]. Następnie zagrał też w filmach, takich jak m.in.: Pieśń nocy (1932), Kocham wszystkie kobiety (1935) czy Czar cyganerii (1937), a także podpisał umowę z hollywoodzką wytwórnią filmową Paramount Pictures^[16], dla której wystąpił w Pieśni miłości (1936)^[17].

Dzięki zagranicznym sukcesom postacią Kiepury zainteresowała się Warszawa, jego przyjazdy do kraju stawały się sensacją, a występy wywoływały spontaniczne wybuchy entuzjazmu. Poza salą koncertową śpiewał także zgromadzonym na ulicy tłumom z balkonu hotelu „Bristol”^[3] i na placach ulicznych^[18]. W grudniu 1933 otwarto, wybudowany na jego zlecenie, pensjonat „Patria” w Krynicy-Zdroju^[6], na którego wybudowanie przeznaczył 160 tys. dolarów, zarobione na scenach świata w okresie międzywojennym^[19]. W 1935 został odznaczony francuskim Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej, rok później – Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski^[16][20] i belgijską Wielką Wstęgą Orderu Leopolda, a w 1937 – Złotym Krzyżem Zasługi^[21][22][23] i szwedzkim Orderem Gwiazdy Polarnej^[24].

W 1936 ożenił się ze śpiewaczką i aktorką węgierskiego pochodzenia Martą Eggerth, z którą zagrał w filmie Carmine Gallone Dla ciebie śpiewam (1934)^[25]. Mieli dwóch synów, Jana Tadeusza (ur. 1944) i Marjana Wiktora (ur. 1950)^[26]. W 1938 roku przeprowadzili się na południe Francji, a w 1939 roku wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych z powodu narastających w Europie nastrojów antysemickich (oboje po matkach mieli żydowskie pochodzenie)^[27]. W związku z zablokowaniem rachunku oszczędnościowego w Niemczech na mocy ustaw norymberskich interweniował u Hermanna Göringa, uzyskując jego odblokowanie^[28].

Pod koniec 1937 zadebiutował w nowojorskiej Metropolitan Opera rolą Rudolfa w Cyganerii^[29], a następnie wystąpił na tejże scenie, śpiewając jako Don José w Carmen i jako książę Mantui w Rigoletcie^[30]. Wiosną 1939 wystąpił jako Don José w Carmen na scenie Opery Warszawskiej^[31].

Po wybuchu II wojny światowej oraz postanowieniu rządów Polski i Francji o formowaniu armii polskiej we Francji zaangażował się jako ochotnik i przyjechał do Lille, by wesprzeć emigrantów polskich^[32][33]. Wkrótce wyjechał do USA, gdzie prowadził akcję propagandową na rzecz swojego kraju – podczas występów często śpiewał polskie pieśni patriotyczne, chcąc skierować uwagę amerykańskiej publiczności na losy Polaków, poza tym zarobione dzięki koncertom pieniądze przeznaczał na wsparcie kraju^[33]. Pozostając za oceanem, śpiewał na scenach Civic Opera w Chicago (1940–1944) i Metropolitan Opera w Nowym Jorku (1941–1942)^[29][30], a także w Kanadzie (Montrealu)^[30], krajach Ameryki Łacińskiej^[34] i Południowej, m.in. w Teatro Colón w Buenos Aires (w sztuce Manon Jules Masseneta)^[35]. Ponadto występował u boku żony jako hrabia Daniło w Wesołej wdówce w Majestic Theatre na Broadwayu^[29][26]. Spektakl cieszył się dużym powodzeniem wśród publiczności – małżonkowie do 1946 zagrali ponad 800 przedstawień^[26]. Następnie grał Tadeusza Kościuszkę w autorskim musicalu Polonez^[26].

Po powrocie do Europy zamieszkał z rodziną w Rzymie, gdzie nakręcił z żoną ekranizację Uroku cyganerii, a następnie osiedlił się w Paryżu, zagrał w filmie La valse brilliante i śpiewał w operetce Księżniczka Czardasza Emmericha Kálmána w Théâtre de Paris^[26]. Po wojnie z żoną wystawiali Szaloną wdówkę na scenach w Anglii, Francji, Włoch i Niemiec. W 1952 poddał się operacji wyjęcia płata płucnego, co spowodowane było otwarciem się guza ropnego w płucach^[36]. W połowie lat 50. występował z żoną na wiedeńskiej scenie Raimundtheater w Carewiczu i Paganinim Franza Lehara^[26].

W 1958 powrócił do Polski po 19 latach nieobecności, wystąpił z koncertami w Bydgoszczy, Gdańsku, Łodzi, Katowicach, Krakowie, Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu^[37]. Jeden ze swoich ostatnich występów – z Wesołą wdówką – dał w 1965 w berlińskim Theater des Westens^[36]. Również w 1965 planował nakręcić w Polsce film o swoim życiu, jednak ostatecznie nie doszło do realizacji nagrań^[36].

Zmarł nagle na atak serca 15 sierpnia 1966 w miejscowości Harrison w Stanach Zjednoczonych, przy telefonie – po otrzymaniu niepomyślnej wiadomości od jednego ze swych agentów finansowych^[38]. 3 września przed kościołem św. Krzyża zgromadziły się wielotysięczne tłumy mieszkańców stolicy i, tworząc kolejkę opasującą gmach Teatru Wielkiego, defilowały przed wystawioną w holu teatru trumną, przy której wartę honorową trzymali reprezentanci świata sztuki^[39]. Następnie kondukt pogrzebowy, liczący ponad 200 tys. żałobników, ruszył na cmentarz Powązkowski^[39] – Kiepura spoczął w alei zasłużonych (grób 80/81)^[40].

O Kiepurze mówiło się w Polsce często z przekąsem. Krytykowano jego zbyt familiarny sposób bycia na estradzie, pokpiwano z trudności w uczeniu się nowego repertuaru, wreszcie ganiono nadmierną interesowność. Sam Kiepura nie odmawiał prawie nigdy prośbom o występy na cele społeczne i charytatywne, zaś podczas wojny i później słał z zagranicy liczne dary potrzebującym pomocy rodakom^[41].

Nagrania były realizowane przeważnie dla firm „Odeon” i „Columbia” (w większości wydane zostały w Polsce ponownie po śmierci artysty na dwu longplayach Polskich Nagrań).

• Flotow – aria z opery „Marta”;
• Puccini – aria z I aktu opery „Cyganeria”, dwie arie z opery „Tosca”, dwa duety z opery „Tosca” (z Lotte Lehmann), dwie arie z opery „Turandot”;
• Verdi – dwie arie księcia z opery „Rigoletto” (z I i III aktu), aria z opery „Aida”, stretta z opery „Trubadur”;
• Bizet – aria z II aktu opery „Carmen”;
• Rossini – „La Danza”
• szereg pieśni i piosenek filmowych (niektóre nagrywane parokrotnie w różnych wersjach językowych).

Źródło: Filmpolski.pl^[42]

• 1926 – O czem się nie myśli
• 1930 – Neapol, śpiewające miasto (Die Singende Stadt)
• 1931 – Neapol, śpiewające miasto (City of Song)
• 1932 – Pieśń nocy (Tell Me Tonight)
• 1932 – Pieśń nocy (Das Lied einer Nacht)
• 1932 – Pieśń nocy (La Chanson d’une nuit)
• 1933 – Zdobyć cię muszę (Ein Lied für Dich)
• 1933 – Zdobyć cię muszę (Tout pour l’amour)
• 1934 – Dla ciebie śpiewam (My heart calls you)
• 1934 – Dla ciebie śpiewam (Mon coeur t’appelle)
• 1934 – Dla ciebie śpiewam (Mein Herz ruft nach Dir)
• 1934 – Zdobyć cię muszę (My Song for You)
• 1935 – Kocham wszystkie kobiety (Ich liebe alle Frauen)
• 1935 – Kocham wszystkie kobiety (J’aime toutes les femmes)
• 1936 – Pieśń miłości (Give Us This Night)
• 1936 – W blasku słońca (Im Sonenschein)
• 1936 – Daj mi tę noc
• 1937 – Czar cyganerii (Zauber der Boheme)
• 1939 – Das Abenteuer geht weiter
• 1947 – Czar cyganerii (Addio Mimí!)
• 1948 – Walc brillante
• 1950 – Absender unbekannt
• 1952 – Kraina uśmiechu (Land des Lächelns)
• 1997 – W dowód przyjaźni – Marcel Prawy

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1935)^[20]
• Złoty Krzyż Zasługi (4 października 1937)^[21]
• Wielka Wstęga Orderu Leopolda (1936, Belgia)
• Kawaler Orderu Gwiazdy Polarnej (1937, Szwecja)^[24]
• Kawaler Orderu Legii Honorowej (1935, Francja)^[16]

Od 1967 corocznie odbywa się w Krynicy-Zdroju Festiwal im. Jana Kiepury^[43], dawniej organizowany jako Festiwal Arii i Pieśni im. Jana Kiepury.

9 lutego 1990 Poczta Polska wydała znaczek z podobizną Jana Kiepury o nominale 500 złotych, w ramach serii o sławnych polskich śpiewakach. Autorem całości był artysta grafik Michał Piekarski^[44].

W latach 90. rozpoczął kursowanie EN Jan Kiepura, pociąg relacji Warszawa – Kolonia, który został nazwany na cześć artysty. W 2016 wydano decyzję o wstrzymaniu kursowania Kiepury^[45].

Uchwałą z 1 marca 2002 Sejm RP zdecydował o ustanowieniu roku 2002 Rokiem Jana Kiepury^[46]. Również w 2002 został (wraz ze swoją małżonką Martą Eggerth) pośmiertnie wyróżniony tytułem Honorowego Obywatela Miasta Sosnowca^[47].

• Jerzy Waldorff: Jan Kiepura. Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1988. ISBN 83-224-0317-8.
• Józef Kański: Mistrzowie sceny operowej. PWM Edition 1998.
• Wacław Panek: Jan Kiepura. „Twój Styl”, Warszawa 1992.
• Łozińska-Hempel Maria, Z łańcucha wspomnień, Wyd. Literackie, s.248 - 250, Kraków 1986, ISBN: 8308012183

• Piotr Wieslaw Grajda: O Janie Kiepurze opowiada zona, Marta Eggerth – wywiad, Londyn 1989
• Jan Kiepura w bazie IMDb (ang.)
• Jan Kiepura w bazie Filmweb
• Jan Kiepura w bazie filmpolski.pl
• Jan Kiepura, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2021-04-09] .
• Jan Kiepura w bibliotece Polona
• Jan Kiepura w Encyklopedii Zagłębia Dąbrowskiego^{[niewiarygodne źródło?]}