Jan Nelken

Jan Nelken
Ilustracja
pułkownik lekarz pułkownik lekarz
Pełne imię i nazwisko

Jan Władysław Nelken

Data i miejsce urodzenia

16 marca 1878
Skomoroszki, gubernia kijowska, Imperium Rosyjskie

Data i miejsce śmierci

9–11 kwietnia 1940
Katyń, RFSRR, ZSRR

Przebieg służby
Siły zbrojne

Wojsko Polskie

Jednostki

Szpital Szkolny Centrum Wyszkolenia Sanitarnego

Stanowiska

kierownik naukowy oddziału

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa

Odznaczenia
Krzyż Niepodległości Złoty Krzyż Zasługi (II RP) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Krzyż Zasługi Cywilnej (w czasie wojny)

Jan Władysław Nelken, ps. „Otto, Marek, Tytus” (ur. 16 marca 1878 w Skomoroszkach, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – pułkownik lekarz Wojska Polskiego, psychiatra, psychoanalityk, działacz niepodległościowy i socjalistyczny, ofiara zbrodni katyńskiej.

Życiorys

Syn dyrektora cukrowni Edwarda Nelkena (1850–1930) i Eugenii z Felszów (1854–1909) urodzony 16 marca 1878 we wsi Skomoroszki, w ówczesnym powiecie taraszczańskim guberni kijowskiej[1][2][3][4]. Był wyznania ewangelicko-augsburskiego[5].

W 1896 zdał egzamin dojrzałości w ośmioklasowym gimnazjum filologicznym w Łodzi[6]. W tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Wydalony z uczelni i z Warszawy za działalność socjalistyczną, w 1899 wyjechał do Kazania, gdzie 18 października 1902 otrzymał dyplom lekarza na tamtejszym Uniwersytecie[6][5]. Po powrocie do Warszawy rozpoczął praktykę psychiatryczną i działalność polityczną w Polskiej Partii Socjalistycznej. Był kilka razy aresztowany i więziony. 8 stycznia 1909 nostryfikował dyplom na wydziale medycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego[5].

1 sierpnia 1914 został zmobilizowany do Landsturmu[7]. W czasie I wojny światowej pełnił służbę w Szpitalu Garnizonowym nr 14 we Lwowie na stanowisku starszego ordynatora oddziału psychiatrycznego[8]. Od 1 lipca do 1 sierpnia 1915 pełnił służbę w szpitalu polowym 1/13, a następnie wrócił do szpitala garnizonowego we Lwowie[9]. 26 grudnia 1915 został mianowany podporucznikiem lekarzem, a 3 kwietnia 1916 awansowany na porucznika lekarza[8]. 1 sierpnia 1917 został przeniesiony do Szpitala Garnizonowego nr 15 w Krakowie[8]. Pełnił funkcję biegłego sądowego przy sądach polowych 2 Armii[9]. 1 października 1917 został reklamowany w wojska[10].

3 sierpnia 1919 został przydzielony do Okręgowej Komendy Uzupełnień na stanowisko lekarza komisji stałej[11]. 26 października tego roku został przeniesiony do Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie na stanowisko starszego ordynatora[12]. 20 grudnia 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego w randze kapitana lekarza z byłej armii austro-węgierskiej, zaliczony do Rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do służby czynnej na czas wojny aż do demobilizacji[13]. 6 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu majora, w Korpusie Lekarskim, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej[14].

Od 16 marca 1921 w Oficerskiej Szkole Sanitarnej na stanowisku starszego ordynatora[12]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu podpułkownika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 37. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych (lekarzy)[15].

24 grudnia 1925 został przesunięty na stanowisko kierownika Oddziału Psychiatrycznego Szpitala Szkolnego Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie[12]. 16 marca 1927 prezydent RP nadał mu stopień pułkownika z dniem 1 stycznia 1927 i 5. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych, grupa lekarzy[16]. Z dniem 30 czerwca 1934 został przeniesiony w stan spoczynku[17]. 15 czerwca 1935 został wcielony do Kadry Zapasowej 1 Szpitala Okręgowego[18].

Po zakończeniu zawodowej służby wojskowej praktykował w Ambulatorium na Solcu i Ubezpieczalni Społecznej. Był członkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i redaktorem Rocznika Psychiatrycznego. Mieszkał w Warszawie przy ul. Matejki 6 m. 1[19].

Po wybuchu II wojny światowej 1939 wraz z kadrą Centrum Wyszkolenia Sanitarnego ewakuował się na tereny wschodnie, a po agresji ZSRR na Polskę został aresztowany przez Sowietów. Był przetrzymywany początkowo w obozie putywlskim[20], a następnie w Kozielsku[21]. Wiosną 1940 został przetransportowany do Katynia i rozstrzelany przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Pogrzebano go w bezimiennej mogile zbiorowej, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu[22]. Podczas ekshumacji w 1943 jego ciało nie zostało zidentyfikowane pod jego nazwiskiem[23].

W 1904 ożenił się ze Józefą Stanisławą Radomską (zm. 1967), nauczycielką[2]. Rozwiedli się w 1925, małżeństwo było bezdzietne[2]. Po raz drugi ożenił się 23 lipca 1925 z Ireną z Borkowskich (1899–1944), z którą miał dwoje dzieci: córkę Annę (1926–1944) i syna Jana (1931)[3][21][2]. Jego żona Irena i córka Anna zginęły w 1944 w powstaniu warszawskim[2].

Upamiętnienie

Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie na stopień generała brygady[24]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”[25].

17 września 2009 w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie został zasadzony Dąb Pamięci Jana Nelkena[26].

Twórczość

  • Badania płynu mózgowo-rdzeniowego i jego wyniki w schorzeniach układu nerwowego, powstających na tle kiły. Przegląd Lekarski, 1909
  • O porażeniach następowych po ostrem zatruciu tlenkiem węgla. Kraków, 1909
  • Ein Fall von Poliomyelitis anterior acuta cruciata mit folgender Syringomyelie. „Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie”. 3 (1), s. 196–202, 1910. DOI: 10.1007/BF02893593. 
  • Psychologische Untersuchungen an Dementia præcox-Kranken. Journal für Psychologie und Neurologie 17, s. 174–185, 1911
  • Analytische Beobachtungen über Phantasien eines Schizophrenen. Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen 4, s. 504–562, 1912
  • Ueber schizophrene Wortzerlegungen. Zentralblatt für Psychoanalyse 2, 1–5, 1911
  • Badania psychoanalityczne chorób nerwowych. Neurologja Polska 2, 1913
  • O potrzebie państwowego Zakładu dla umysłowo chorych zbrodniarzy w Galicyi, 1913
  • Alkohol i przestępstwa w wojsku podczas wojny. Lekarz Wojskowy 1 (21), s. 9–18, 1920
  • Psychozy reaktywne na wojnie. Lekarz Wojskowy 2 (30), 1921
  • Udawanie zaburzeń psychicznych a służba wojskowa. Warszawa, 1926
  • Orzeczenia sądowo-lekarskie. Warszawa, 1927
  • Ostre upicie się i jego znaczenie sądowo-lekarskie. Wojskowy Przegląd Prawniczy 3, 1930
  • Kokainizm i homoseksualizm, 1931
  • Ostre upicie się i przestępczość. Warszawa, 1931
  • O powikłaniu chorób psychicznych przez różę, 1932
  • Hygjena psychiczna w wojsku. Warszawa, 1934
  • Psychozy reaktywne w oświetleniu wojny światowej i służby wojskowej, 1934
  • Higjena psychiczna usposobienia psychopatycznego jako zagadnienie kultury, 1935
  • Z dziedziny psychoneurologii dziecięcej w Rosji. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 12, 1935
  • Handelsman J, Nelken J. O zachowaniu się niepamięci po postrzale głowy. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 11 (18/19), 1935
  • Głosy krytyczne z dziedziny eugeniki współczesnej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936
  • Higjena psychiczna obrony przeciwgazowej. Lekarz Polski 1, 1936
  • O wojnie bakteriologicznej. Lekarz Polski, 1936
  • Pamiętnik Forela. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936
  • Humanizacja wojny w świetle zagadnień higieny psychicznej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1937
  • Niewystarczalność konwencji genewskiej wobec walki lotniczo-gazowej. Lekarz Polski, 1937
  • Dziesięciolecie przygotowań do walki lotniczo-gazowej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1938
  • Alkohol a walka lotniczo-gazowa. Lekarz Wojskowy 14 (4), s. 80–83, 1938

Ordery i odznaczenia

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Kolekcja ↓, s. 14, 26.
  2. 1 2 3 4 5 Jan Władysław Nelken. internetowy Polski Słownik Biograficzny. [dostęp 2025-12-04].
  3. 1 2 Łoza 1938 ↓, s. 517.
  4. ↑ Cmentarz Ewangelicko-Augsburski: EUGENJA NELKENOWA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-05-15].
  5. 1 2 3 Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850–1918. M–N. Stopka K. (red.). Kraków: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 663. ISBN 978-83-62261-37-6.
  6. 1 2 Kolekcja ↓, s. 33.
  7. ↑ Kolekcja ↓, s. 15, 23.
  8. 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 15.
  9. 1 2 Kolekcja ↓, s. 27.
  10. ↑ Kolekcja ↓, s. 23.
  11. ↑ Kolekcja ↓, s. 6, 15.
  12. 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 6.
  13. ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. ↓, nr 99 z 29 grudnia 1919 roku, poz. 4324.
  14. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 31 z 18 sierpnia 1920, s. 748.
  15. ↑ Lista starszeństwa 1922 ↓, s. 311.
  16. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 19 marca 1927, s. 92.
  17. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934, s. 145.
  18. ↑ Kolekcja ↓, s. 4.
  19. ↑ Spis Abonentów 1939 ↓, s. 264.
  20. ↑ 1 LISTOPADA 1939 r. WŚRÓD JEŃCÓW KOZIELSKA [online], www.rodzinapolska.pl [dostęp 2019-05-05].
  21. 1 2 Księga Cmentarna Katynia 2000 ↓, s. 424.
  22. ↑ 20 lat temu otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu – Redakcja Polska – polskieradio.pl [online], polskieradio.pl [dostęp 2024-06-27] (pol.).
  23. ↑ Katyń według źródeł niemieckich – 1943 r.. stankiewicze.com. [dostęp 2014-07-12].
  24. ↑ M.P. z 2007 r. Nr 85, poz. 885 (ISAP).
  25. ↑ Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów. Portal polskiej Policji. [dostęp 2024-01-09].
  26. ↑ Uroczystość sadzenia „Dębu Pamięci” w WIM. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego. [dostęp 2025-12-04].
  27. ↑ M.P. z 1931 r. Nr 111, poz. 163 (ISAP).
  28. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 11 listopada 1931, s. 361.
  29. ↑ M.P. z 1931 r. Nr 64, poz. 101 (ISAP).
  30. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 19 marca 1931, s. 66.
  31. ↑ Kolekcja ↓, s. 14, 18, 23.

Bibliografia

  • Nelken Jan. [w:] Kolekcja Generałów i Osobistości, sygn. I.480.768 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-12-04].
  • Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-07-28].
  • Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
  • Rocznik Oficerski 1924. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 1003, 1017, 1079.
  • Rocznik Oficerski 1928. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 709, 725.
  • Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 321, 826.
  • Stanisław Konopka. Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na 1936 rok. Warszawa: Biuro Propagandy Polskiej Medycyny przy Naczelnej Izbie Lekarskiej, 1936, s. 1204, 1228, 1317, 1697.
  • Spis abonentów sieci telefonicznej m.st. Warszawy P.A.S.T. Warszawskiej Sieci Okręg P.P.T.T. rok 1939/4. Warszawa: Polska Akcyjna Spółka Telefoniczna, 1939.
  • Maria Magdalena Blombergowa. Uczeni polscy rozstrzelani w Katyniu, Charkowie i Twerze. „Analecta”, s. 31, R. 9 Z. 2 (18) / 2000. [zarchiwizowane z adresu 2015-11-25]. 
  • Herman E. Dr Jan Nelken. Neurologia Polska 24, s. 8–11, 1950.
  • Ilnicki, S., Nelken, J., jr. Pułkownik doktor medycyny Jan Nelken. „Psychiatria Polska”. 20 (5), s. 386–396, 1986. PMID: 3295925. 
  • Ilnicki S, Nelken J., jun. Pamiętnik płk. dr. med. Jana Nelkena znaleziony w Katyniu. Lekarz Wojskowy 3/4, s. 206–209, 1993.
  • Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
  • Nelken J. Płk dr med. Jan Nelken (ur. 16.III.1878–zm. 1940). Archiwum Medycyny Sądowej 2, s. 136–140, 1985.
  • Red. „Nelken, Jan Władysław” W: Polski Słownik Biograficzny tom 22 s. 667–668.
  • Sitkiewicz T. Jan Władysław Nelken. Wojskowy Przegląd Historyczny 2 (128), s. 417, 1989.
  • Jan Bohdan Gliński: Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar II wojny światowej. Wrocław: Urban & Partner, 1997 s. 282–284.
  • Stanisław Ilnicki, Jan Nelken jun.: Gen. bryg. dr med. Jan Władysław Nelken (1878–1940). Warszawa: Wojskowy Instytut Medyczny. Klinika Psychiatrii i Stresu Bojowego w Warszawie, 2009 ISBN 978-83-925530-2-1.
  • Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.