Jan Obrąpalski

Jan Obrąpalski

Jan Obrąpalski (1931)
Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	13 lipca 1881 Warszawa
Data i miejsce śmierci	14 grudnia 1958 Wisła
Profesor nauk technicznych
Specjalność: energertyka
Alma Mater	Instytut Technologiczny w Petersburgu
Habilitacja	1929
Profesura	1956
Nauczyciel akademicki
Uczelnia	Politechnika Śląska
Okres zatrudn.	1946–1958
Odznaczenia

Jan Henryk Obrąpalski (ur. 13 lipca 1881 w Warszawie, zm. 14 grudnia 1958 w Wiśle) – polski inżynier energetyk, profesor na Wydziale Elektrycznym Politechniki Śląskiej, pionier polskiej myśli technicznej na Górnym Śląsku i Zagłębiu Dąbrowskim w dziedzinie energetyki.

Urodził się 13 lipca 1881 roku w Warszawie^[1], w rodzinie Erazma, inżyniera komunikacji, budowniczego kolei na terenie Cesarstwa Rosyjskiego, i jego drugiej żony Marii z domu Siemiradzkiej, pisarki i tłumaczki literatury włoskiej, siostry wybitnego malarza Henryka Siemiradzkiego^[2]. W 1899 roku ukończył gimnazjum klasyczne w Kielcach (późniejsze I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Kielcach)^[2], natomiast w 1904 roku studia na Wydziale Mechanicznym Instytutu Technologicznego w Petersburgu, uzyskując tytuł inżyniera^[3]. Po odbyciu rocznej praktyki monterskiej na terenie Zagłębia Dąbrowskiego studiował przez dwa latach elektrotechnikę i termodynamikę na Politechnice Berlińskiej^[1] (niem. Technische Hochschule^[2]).

W 1908 roku zaczął pracę jako inżynier przy montażu maszyn i urządzeń elektrycznych w firmie Siemens w Sosnowcu^[1], a w 1911 roku w Towarzystwie Górniczym „Saturn” w Czeladzi, któremu podlegały wtedy kopalnie węgla kamiennego „Jowisz” i „Saturn” oraz cementownia „Saturn” w Grodźcu^[2]. Przeszedł tam wszystkie szczeble administracji technicznej, aż do kierownika Wydziału Elektromechanicznego i członka dyrekcji^[1]. Jego zespół zaprojektował i zbudował elektrownię kopalni „Jowisz”, będącą wówczas jedną z największych i najlepiej zaprojektowanych elektrowni przemysłowych^[4].

W 1924 roku rozpoczął pracę dydaktyczną na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej, obejmującą wykłady z elektrotechniki górniczo-hutniczej i napędów. W 1928 roku uzyskał tytuł docenta, a w roku akademickim 1929/1930 habilitację. Wykładał także w latach 1936–1939 na Wyższym Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach (późniejszy Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach)^[4].

W 1927 roku został dyrektorem Stowarzyszenia Dozoru Kotłów Parowych w Katowicach, które przekształcił z instytucji o charakterze nadzorczym w placówkę naukowo-badawczą posiadającą oprócz działów kotłowego i elektrotechnicznego także dział cieplny i laboratorium chemiczne^[5]. W latach 1928–1932 pełnił funkcję prezesa zarządu Śląskiego Instytutu Rzemieślniczo-Przemysłowego w Katowicach^[2]. W 1929 roku był członkiem zarządu głównego Stowarzyszenia Elektryków Polskich, a w kadencji 1934–1935 był jego prezesem^[6]. Od 1935 roku działał w Centralnej Komisji Normalizacji Elektrycznej, a w 1939 roku został jej przewodniczącym^[4]. Prowadził również działalność związaną ze szkoleniem kadr młodych polskich inżynierów dla górnośląskiego przemysłu. Jergo uczniami byli m.in. późniejsi profesorowe: Lucjan Nehrebecki, Andrzej Kamiński czy Stanisław Andrzejewski^[2].

Po wybuchu II wojny światowej, chwilę przed wkroczeniem Niemców do Katowic udało mu się wydostać z miasta^[7]. Ostatecznie schronił się w Warszawie, gdzie nawiązał kontakt z działającym w konspiracji wiceprezesem Stowarzyszenia Elektryków Polskich Kazimierzem Szpotańskim. Zorganizował w porozumieniu z nim zespół, który opracował Program Elektryfikacji Polski. Było to jedno z pierwszych tego typu opracowań na skalę Europy^[4].

Na początku 1945 roku powrócił do Katowic^[2]. Brał udział w odbudowie struktur Stowarzyszenia Elektryków Polskich. W marcu tego samego roku został członkiem tymczasowego zarządu głównego, pełniąc tę funkcję do I Walnego Zjazdu Delegatów Stowarzyszenia Elektryków Polskich w Warszawie w 1947 roku^[4].

W 1946 roku został profesorem kontraktowym na Wydziale Elektrycznym Politechniki Śląskiej^[4], na której zorganizował pierwszą w Polsce Katedrę Energetyki^[2]. W 1948 roku został profesorem nadzwyczajnym, natomiast w 1956 roku otrzymał nominację na profesora zwyczajnego^[4] i został kierownikiem Katedry Elektryfikacji Zakładów Przemysłowych, powstałej z połączenia Katedry Energetyki i Katedry Napędu Elektrycznego^[8]. Współpracował z Głównym Instytutem Górnictwa, latach 1957–1958 brał udział w pracach Komitetu Elektryfikacji Polski, a także działał Państwowej Rady Energetycznej^[2].

Był żonaty z Gabrielą z domu Ostromęcka (1882–1958). Miał dwóch synów: Tadeusza (1918–2009) i Jana (ur. 1920)^[9]. Tadeusz poślubił Ewę, córkę wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego^[2].

Zmarł 14 grudnia 1958 roku^[8] w Wiśle, pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie^[4] (kwatera XXIB-zach-po prawej Niwickiego)^[10].

Jego dorobek naukowy obejmuje kilkadziesiąt artykułów publikowanych m.in. w Przeglądzie Elektrotechnicznym, Techniku czy Technice Cieplnej^[4]. Był także autorem siedmiu książek. Dwie z nich, Maszyny wyciągowe i Gospodarka energetyczna, mały po trzy wydania (poprawiane i unowocześniane)^[2].

Należał do grupy naukowców, która potrafiła powiązać proces dydaktyczny z doświadczeniami z przemysłu, a także łączyć technikę z ekonomią^[2]. Podczas pracy na Górnym Śląsku w drugiej połowie lat 30. XX wieku poświęcał się problematyce metodyki analizowania i tworzenia koncepcji i planów elektryfikacji kraju oraz planowania rozwoju elektroenergetyki i tworzenia krajowych systemów elektroenergetycznych. Ponadto zajmował się tematyką spalania w elektrowniach węgli niskokalorycznych i torfu^[2].

• Elektryczny napęd walcarek, Wyd. Technik, Katowice 1929.
• Maszyny wyciągowe elektryczne, Wyd. Technik, Katowice 1929, wydanie II, BWT, Katowice 1947.
• Gospodarka energetyczna, skrypt, Gliwice 1947.
• Elektryczne koleje kopalniane, skrypt, Gliwice 1948.
• Gospodarka energetyczna, PWT, Warszawa 1953, wyd. II 1955.
• Elektryczne maszyny wyciągowe, Wyd. Gór.- Hutn., Katowice 1957.

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (dwukrotnie: 1937^[2], 1955^[11])
• Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)^[12]
• Odznaka 25-lecia Politechniki Śląskiej (pośmiertnie, 1970)^[13]

• Aula im. profesora Jana Obrąpalskiego na Wydziale Elektrycznym Politechniki Śląskiej wraz z tablicą pamiątkową^[14],
• Rondo profesora Jana Obrąpalskiego w Katowicach, na terenie dzielnicy Kostuchna^[15].

W 2006 roku Stowarzyszenie Elektryków Polskich ustanowiło Medal Honorowy im. profesora Jana Obrąpalskiego^[2]. Przyznawany on jest za zasługi, osiągnięcia i działalność w dziedzinie elektryki^[8].

• AndrzejA. Kamiński AndrzejA., Profesor Jan Obrąpalski, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Elektryka”, 6 (22), Gliwice: Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, 1960, s. 2–13  (pol.).
• TomaszT. Kołakowski TomaszT., Członkowie honorowi SEP z obszaru działania Oddziału Zagłębia Węglowego, „Zeszyty Naukowe Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej” (74), Gdańsk: Wydział Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej, 2022, s. 185–189  (pol.).