Jan Slaski (senator)

Jan Slaski

Jan Slaski (1935)
Data i miejsce urodzenia	7 grudnia 1895 Trzebcz Szlachecki
Data i miejsce śmierci	20–22 kwietnia 1940 Katyń
poseł
Okres	od 1935 do 1938
Przynależność polityczna	Obóz Zjednoczenia Narodowego
senator
Okres	od 1938 do 1939
Odznaczenia

Jan Slaski (Ślaski^[a], niewłaściwie Śląski) (ur. 7 grudnia 1895 w majątku Trzebcz Szlachecki, pow. chełmiński, zm. 20–22 kwietnia^[2] 1940 w Katyniu^[3]) – polski polityk i wojskowy, major kawalerii Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, działacz niepodległościowy, poseł IV kadencji i senator V kadencji II RP, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Pochodził ze szlacheckiej rodziny Slaskich herbu Grzymała. Syn Ludwika Maurycego Slaskiego i Marii z domu Świackiej^[4]. W Bydgoszczy uczęszczał do gimnazjum realnego i zdał maturę^[5]. W styczniu 1915 powołano go do armii niemieckiej^[6] i służył w 13 pułku ułanów w Hanowerze^[5]. Ukończył Szkołę Podchorążych Kawalerii w Dobritz k. Berlina^[2] i uzyskał awans na stopień podporucznika^[5]. Od 12 grudnia 1916 do 15 sierpnia 1917 w Legionach Polskich był instruktorem^[5]. W czasie I wojny światowej walczył na froncie rosyjskim i francuskim^[5]. W sierpniu 1916 został ranny^[4]. Od stycznia do maja 1919 pracował w Organizacji Wojskowej Pomorza^[7][6]. W latach 1919–1921 służył w Wojsku Polskim^[2]. Podczas powstania wielkopolskiego, organizował 2 pułk ułanów i był w nim dowódcą I szwadronu^[8.1]. Również jako dowódca szwadronu walczył w wojnie polsko-bolszewickiej^[5]. Po zakończeniu wojny był dowódcą w szwadronie zapasowym 16 pułku ułanów^[5]. 30 czerwca 1921 został odznaczony krzyżem „Virtuti Militari” V klasy, a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.^{[9][5][10][8.2]}:

Służbę zakończył w stopniu rotmistrza ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919, a 15 października 1921 przeniesiono go do rezerwy^[5][7].

W okresie międzywojennym od 1922 gospodarował w rodzinnym majątku Trzebcz^[5][7]. Od 1929 był prezesem powiatowego Związku Kółek Rolniczych. Za jego sprawą doszło do połączenia pomorskiego Związku Ziemian z pomorskim Towarzystwem Rolniczym. Był radcą Izby Przemysłowo-Handlowej w Gdyni i Pomorskiej Izby Rolniczej w Toruniu^[3], a także prezesem Pomorskiego Związku Ziemian^[5][7].

W 1935 został wybrany posłem na Sejm RP IV kadencji (1935–1938) z listy BBWR^[5], z okręgu nr 101 (Toruń miasto i powiat, Chełmno, Wąbrzeźno). W kolejnej, V kadencji był senatorem bezpartyjnym z województwa pomorskiego (od 11 listopada 1938)^[5][7].

Na stopień majora mianowano go ze starszeństwem z 19 marca 1939^[5] i 21. lokatą w korpusie oficerów rezerwy kawalerii^[1].

W sierpniu 1939 został zmobilizowany i przydzielony do Sztabu Głównego Wojska Polskiego^[3]. W czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę, 18 września 1939 pod Tarnopolem (Jabłonowo pow. Kopczyńce) wpadł w ręce sowieckie^[11][3]. Był więziony w Kamieńcu Podolskim^[3]. Według stanu z kwietnia 1940 był osadzony w obozie jenieckim w Kozielsku^[2][5][12]. Między 19 a 21 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego^[2] – lista wywózkowa 035/4 z 16 kwietnia 1940^[12][2], pozycja 68^[5]. Między 20 a 22 kwietnia 1940 został zamordowany w Katyniu^{[2][5][12][3]} przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[13][14]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[15][16]. W 1943 jego ciało zostało zidentyfikowane w toku ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[17] pod numerem 618^{[18][19][2][12][20]} – dosł. określony jako Sląski Jan (raport dzienny z 28 kwietnia 1943)^[2]. Przy jego szczątkach znaleziono: dwa dowody, wizytówkę, zaświadczenie, ramkę z fotografią oraz medalik^[21][20]. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 0618^[21]. W Archiwum Robla znajduje się inwentarz przedmiotów i dokumentów znalezionych przy jego szczątkach (pakiet 0618)^[2].

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień podpułkownika^[22][23][24]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Został upamiętniony na tablicy pamiątkowej odsłoniętej 3 lipca 1999 w gmachu Senatu RP ku czci senatorów II RP, którzy zginęli w czasie II wojny światowej i okresie powojennych represji^[28][29].

W Trzebczu Szlacheckim, z którym związana jest historia rodziny Slaskich, mieści się niepubliczna Szkoła Podstawowa im. Jana Slaskiego^[30][31].

13 kwietnia 2016, w ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w ogrodzie Pałacu Prezydenckiego został zasadzony Dąb Pamięci poświęconego wszystkim Ofiarom Zbrodni Katyńskiej, certyfikat z numerem 1^[32][33][34].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 4317 – 30 czerwca 1921^{[7][4][5][35]}
• Krzyż Walecznych czterokrotnie^[36][37][5]
• Złoty Krzyż Zasługi – 8 lutego 1930^{[38][36][37][5]}
• Medal Niepodległości – 25 lipca 1933 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[39][36][5]

• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Kazimierz Banaszek, Krystyna Wanda Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Убиты в Катыни. Księga pamięci polskich jeńców wojennych – więźniów obozu NKWD w Kozielsku, rozstrzelanych decyzją Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (b) z 5 marca 1940 roku. Лариса Еремина (red.). Moskwa: Stowarzyszenie Memoriał, 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
• Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej. Jacek Majchrowski (red.). Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, 1994, s. 554. ISBN 83-7066-569-1.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2004. ISBN 978-83-7188-691-1.
• Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792 – 1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1.
• Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. Słownik biograficzny, tom II, część 2, Koszalin 1993
• Ziemianie polscy XX wieku, cz. 2, Warszawa 1994
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2026-01-12].
• Slaski (Ślaski) Jan. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.38-2929 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-01-11].

• Tabliczka majora Jana Slaskiego. katedrapolowa.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
• Lista osób zamordowanych w Katyniu, Miednoje i w Charkowie mianowanych pośmiertnie na kolejne stopnie, odczytana w trakcie uroczystych obchodów w dniach 9 -10 listopada 2007 r., s. 22, poz. 700 mianowanie na stopień podpułkownika. katedrapolowa.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-29)].