Janina Lewandowska

Janina Lewandowska

podporucznik pilot
Data i miejsce urodzenia	22 kwietnia 1908 Charków, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci	23–24 kwietnia 1940 Katyń, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby	1939–1940
Siły zbrojne	Wojsko Polskie
Formacja	Lotnictwo Wojska Polskiego
Główne wojny i bitwy	II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia

Janina Antonina Lewandowska z domu Dowbor-Muśnicka (ur. 22 kwietnia 1908 w Charkowie, zm. 23–24 kwietnia^[1][2] 1940 w Katyniu) – polska pilotka szybowcowa i spadochroniarka, jedyna kobieta zabita w Katyniu^[3] w ramach zbrodni katyńskiej, pośmiertnie awansowana na stopień porucznika.

Córka Józefa i Agnieszki z domu Korsońskiej, urodzona 22 kwietnia 1908 w Charkowie^[4]. Po przybyciu do Polski w roku 1919 zamieszkała z rodzicami w Lusowie. W czerwcu 1933 roku ukończyła Państwowe Konserwatorium Muzyczne w Poznaniu^[5]. Próbowała zostać śpiewaczką, jednak jej kariera muzyczna nigdy nie rozwinęła się ponad drobne role operowe i okazjonalne występy^[6]. Podczas niektórych występów używała pseudonimu Janina Doris^[7]. W trakcie nauki miała pracować dorywczo na Wystawie Krajowej.

W 1936 roku ukończyła dziesięciomiesięczny IX Kurs Juzistek, odbywający się w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu^[8]. Następnie została skierowana do pracy w Urzędzie telegraficzno-telefonicznym we Lwowie, skąd następnie przeniosła się do pracy na Poczcie Głównej w Poznaniu^[9].

W 1937 roku w Rzadkowie pod Chodzieżą ukończyła kursy szybowcowe kategorii A i B^[10], a w 1939 roku kursy spadochronowe II-go stopnia (skoki z samolotów) na lotnisku w Ławicy pod Poznaniem^[11]. Była członkinią Aeroklubu Poznańskiego, w marcu 1939 roku została wybrana do komisji rewizyjnej Aeroklubu, jako jedna z dwóch kobiet, które znalazły się we władzach stowarzyszenia^[12].

Podczas pokazów szybowcowych w Tęgoborzu koło Nowego Sącza poznała Mieczysława Lewandowskiego (1911–1997)^[13], instruktora szybowcowego. Para wzięła ślub cywilny 10 czerwca 1939 w Poznaniu, niedługo później w Tęgoborzu wzięli ślub kościelny^[14].

Wbrew popularnym opiniom, Janina nie miała lotniczego przygotowania wojskowego, ale kończąc kurs juzistek zobowiązała się do tego, że w przypadku ogłoszenia mobilizacji zgłosi się do dyspozycji szefa łączności Naczelnego Dowództwa WP^[15]. Nie jest pewne, czy we wrześniu 1939 roku otrzymała przydział do konkretnej jednostki wojskowej, czy poszukiwała jej na własną rękę.

Prawdopodobnie 3 września 1939 w drodze z Nekli do Wrześni dołączyła do rzutu kołowego Bazy Lotniczej Nr 3, którym dowodził oficer ewidencyjny 3 pułku lotniczego kpt. pil. Józef Sidor. Personel i sprzęt Bazy Lotniczej nr 3 były ewakuowane na wschód Polski w celu tworzenia tam lotnisk zapasowych (do czego ostatecznie nie doszło)^[16]. Prawdopodobnie 22 września w rejonie Husiatyna dostała się do niewoli radzieckiej. Jedna z relacji mówi, że została zestrzelona przez Niemców i w czasie skoku ze spadochronem znalazła się po stronie sowieckiej, gdzie została wzięta do niewoli jako polski podporucznik^[17]. Inna wersja mówiła o zestrzeleniu przez Armię Czerwoną nad ziemiami wschodnimi^[18]. Przypuszczalnie, aby ochronić Janinę przed sowieckimi żołnierzami, oficerowie nakazali jej założyć mundur podporucznika lotnictwa, w którym trafiła do niewoli^[19]. Należy założyć, że ten fakt w połączeniu z ukończonym kursem juzistek skutkował w przyszłości identyfikowaniem Janiny jako żołnierza.

Początkowo od końca października 1939 była przetrzymywana w obozie w Ostaszkowie^[1]. Następnie od 24 grudnia tego roku przebywała w obozie jenieckim w Kozielsku^[20][1]. Tam przebywali jej znajomi z lotnictwa, z którymi utrzymywała kontakt; był nim m.in. ppor. Michał Kulikowski, lekarz 51 eskadry rozpoznawczej^[21]. Jej osobę wspominali w sporządzonych pamiętnikach obozowych inni jeńcy obozu kozielskiego: mjr Kazimierz Szczekowski i Włodzimierz Wajda (opisując, iż trzyma się dzielnie i wzorowo, a także fakt zaproszenia jej na skromny obiad^[22.1]) oraz ocaleni od późniejszych egzekucji Witold Ogniewicz^[23], Henryk Gorzechowski^[24], kpt. dr Wacław Mucho (który stwierdził we wspomnieniach, że generalnie innym osadzonym w obozie nie było wiadomo, kim Lewandowska jest z pochodzenia i jedynie chodziły słuchy, iż jest krewną lub córką generała)^[21]. Informacje o przetrzymywaniu w sowieckim obozie Janiny Lewandowskiej przekazał jej krewnym (konkretnie jej kuzynce, Zofii Ostromęckiej z Dowbor-Muśnickich, córce Konstantego, czyli stryja Janiny) Rafał Bniński, który został wywieziony z Kozielska 9 grudnia 1939^[22.2] i przez tereny przyłączone do III Rzeszy dotarł do Warszawy (według jego relacji Janina Lewandowska na terenie obozu kozielskiego posiadała osobne pomieszczenie, uczestniczyła w tajnym życiu religijnym obozu, m.in. wypiekając opłatki hostii, za co była poddawana rewizjom przez władze obozowe)^[18].

W czasie przesłuchań, podobnie jak część oficerów, zmieniła w zeznaniach swoje dane – podając, że urodziła się w 1914 oraz nieprawdziwe imię ojca, Marian. Z takimi danymi figuruje na liście wywozowej nr 040/1^[4] z 20 kwietnia 1940^[1], pod pozycją 53 (akta nr 1469 ujawnione w 1991). 22 kwietnia 1940 została przekazana do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego^[1]. Między 23 a 24 kwietnia 1940^[1] – nazajutrz lub dwa dni po swoich urodzinach – jako jedyna kobieta, została zamordowana w Katyniu^[25][1][4] przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej części zbrodni katyńskiej grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[26][27]. W Archiwum Robla wymieniona jako „pilot Lewandowska” we wpisie z 24 grudnia 1939, w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Henryka Nossowicza^[28] (pakiet 110-09)^[1].

W Lesie Katyńskim prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[29][30]. Zwłoki Janiny Lewandowskiej zostały odnalezione przez Niemców^[31] podczas pierwszej ekshumacji z mogił katyńskich w 1943. Był przy tym obecny m.in. Józef Mackiewicz. Była jedyną wydobytą z mogił kobietą, czego Niemcy nie potrafili wytłumaczyć^[32] i – w obawie przed niespodziewanymi efektami propagandowymi – nie ujawnili tego faktu^[33] na sporządzonej liście ofiar^[34]. Dwa lata później – przywieziona do Wrocławia z Katynia przez prowadzącego pierwszą ekshumację prof. Gerharda Butza z Zakładu Medycyny Sądowej niemieckiego Uniwersytetu Wrocławskiego – jej czaszka wraz z sześcioma innymi trafiła do rąk profesora Bolesława Popielskiego, który przez kilkadziesiąt lat ukrywał je przed pracownikami Urzędu Bezpieczeństwa i NKWD. Tuż przed śmiercią w 1997 zdradził tajemnicę współpracownikom. Za pomocą metod komputerowych potwierdzono, że są to szczątki ofiar katyńskich, ale zidentyfikowano tylko jedną czaszkę – Janiny Lewandowskiej. Została ona zidentyfikowana w maju 2005 metodą superprojekcji w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu (w badaniach uczestniczyli pracownicy Wrocławskiej Szkoły Rekonstrukcji przy Katedrze Antropologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w tym prof. Zbigniew Rajchel)^[35]. Po identyfikacji 4 listopada 2005 czaszkę z honorami wojskowymi pochowano w specjalnej urnie w grobowcu rodziny Dowbor-Muśnickich na cmentarzu w Lusowie^[25][36].

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował ją pośmiertnie na stopień porucznika^[37][38]. Awans został ogłoszony 10 listopada 2007^[39] w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Była jedyną kobietą zamordowaną w Katyniu^[40], a na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej, znajdują się również nazwiska innych kobiet zabitych w ramach zbrodni katyńskiej^[41].

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia” Janinie Lewandowskiej poświęcono Dąb Pamięci w Połczynie-Zdroju^[42].

Postać Janiny Lewandowskiej została wykorzystana w sztuce oratorskiej przez premiera Donalda Tuska w przemówieniu wygłoszonym podczas obchodów rocznicowych 7 kwietnia 2010 w Katyniu. Była jedyną ofiarą zbrodni katyńskiej wymienioną w tym przemówieniu z nazwiska^[43].

Rzeźba przedstawiająca Janinę Lewandowską jest jednym z elementów Narodowego Pomnika Katyńskiego w Baltimore autorstwa Andrzeja Pityńskiego.

W 2010 Zbigniew Wacław Kowalewski zrealizował fabularyzowany dokument „Z nieba do nieba” poświęcony postaci Janiny Lewandowskiej. Film wyprodukowało Studio Filmowe Kronika.

W 2006 uchwałą Rady Miasta Krakowa nazwano jej imieniem rondo między ulicami Marii Dąbrowskiej i Mieczysława Medweckiego^[44].

W Muzeum Powstańców Wielkopolskich w Lusowie znajdują się nieliczne zachowane pamiątki po Janinie Lewandowskiej.

22 kwietnia 2011 imieniem Janiny Lewandowskiej nazwano 5 Poznańską Żeńską Drużynę Harcerską „Wędrowne Ptaki”^[45].

W kwietniu 2019^[46] Rada Miasta Poznania nazwała imieniem Janiny Lewandowskiej fragment ulicy Podgórnej^[47][48].

19 marca 2020 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu okolicznościową srebrną monetę o nominale 10 zł „Katyń–Palmiry 1940”, upamiętniającą zamordowane siostry: Agnieszkę Dowbor-Muśnicką i Janinę Lewandowską^[49].

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2026, pośmiertnie, za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej)^[50]

• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu
• kampania wrześniowa

• Gajowniczek Zuzanna (red.), Śladem zbrodni katyńskiej, Warszawa 1998
• J. Grajek, Kronika działalności Towarzystwa Pamięci Generała Józefa Dowbora-Muśnickiego w Lusowie k. Poznania, Lusowo, 2000
• Urszula Olech, Pro Memoria. Janina Lewandowska, Wojskowy Przegląd Historyczny, Nr 2 (128), Warszawa 1989
• Kaplica Katyńska. Katedra polowa Wojska Polskiego. [dostęp 2020-03-14]. (pol.).
• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Bożena Łojek: Pośmiertne awansowanie żołnierzy i funkcjonariuszy Rzeczypospolitej Polskiej zamordowanych w 1940 r. w ZSRR w wyniku zbrodni katyńskiej. W: Zeszyty Katyńskie. Marek Tarczyński (red.). T. 23: Zbrodnia katyńska między prawdą a kłamstwem. Warszawa: Stowarzyszenie Rodzina Katyńska, 2008. ISBN 978-83-917780-5-0. ISSN 1426-4064.
• Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных – узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.

• Janina Lewandowska, Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej