Janusz (postać)

Janusz, janusz^[1][2] – stereotypowa postać symbolizująca Polaków, zwłaszcza ich przywary^[3][2]. Zazwyczaj jest przedstawiana na jeden z dwóch sposobów:

• jako mężczyzna w średnim wieku, wąsaty i często z dużym brzuchem. Taki Janusz nosi też podkoszulek, czasem biały i na ramiączkach, skarpety do sandałów i torbę-reklamówkę z dyskontu^[1][4];
• jako małpa, konkretniej nosacz sundajski^[5].

Ulubione rozrywki janusza to picie piwa i oglądanie telewizji. Janusz wypowiada się na tematy, o których nie ma pojęcia, jest cwaniakiem i nie zna zasad kultury lub je lekceważy^[4]. Słowo janusz czasem oznacza ignoranta^[1]. Przykładowo janusz biznesu to negatywny stereotyp o polskim przedsiębiorcy, np. ktoś chciwy, skupiony na szybkim zysku, czasem za wszelką cenę, np. wyzysku^[6]. W internetowych memach o januszach biznesu często wykorzystywano wizerunek Stanisława Derehajły, wicemarszałka województwa podlaskiego w latach 2018–2021^[7][8][9]. Janusz bywa uosobieniem polskiej prowincji, czasem nazywanej Polską B. Janusze bywają pogardzane przez klasę średnią i hipsterów^[4]. Januszem nazywa się kogoś o takich stereotypowych cechach^[10]. Taka niechęć do prowincji bywa nazywana klasizmem.

Nazwa janusz doczekała się derywatów, czyli wyrazów pochodnych:

• przymiotniki: januszowy^[11], januszowaty^[12] i januszowski^[13];
• czasownik: januszować^[14];
• przysłówek: januszowsko^[15];
• rzeczowniki: januszeria^[16], januszostwo^[17].

• Grażyna − damski odpowiednik janusza^[18], często przedstawiana jako jego partnerka^[10]. Jest mało inteligentna, ma włosy w tapirze lub ondulowane, lubi robić zakupy oraz interesuje się plotkami^[1].
• Seba, sebix, sebiks^[19] − syn janusza i grażyny, dresiarz. Uosabia stereotypy o młodszych Polakach, na przykład niechęć do pracy, życie z zasiłków i roszczeniowość^[20][21][1].
• Karyna, dżesika, jessica^[22] − żeńskie odpowiedniki seby^[23].
• Brajanek – pogardliwa nazwa chłopca^[24].

Takie postacie to autostereotypy Polski. Jako przykłady podobnych sylwetek podawano rodzinę Kiepskich z serialu Świat według Kiepskich^[1].

• Baby boomers − pokolenie związane ze stereotypami o januszach i grażynach
• Sarmatyzm − kultura polskich szlachciców, także związana ze stereotypami
• Karykatura
• Pokolenie Y, millenialsi − jedno z pokoleń młodszych od boomerów, związane ze stereotypami o sebach i karynach