Jarhibol

Jarhibol
bóg słońca
Ilustracja
Jarhibol (drugi od lewej) wśród innych bóstw palmyreńskich (Bel, Aglibol, Baalszamin) na reliefie wotywnym Ba’alaya z roku 121 n.e. (Muzeum Sztuk Pięknych w Lyonie).
Teren kultu

Palmyra

Odpowiednik

Apollon[1]

Jarhibol (aram. Yrḥbwl) – bóstwo semickie czczone w syryjskiej Palmyrze jako opiekun miejsca i lokalny bóg słońca.

Pochodzenie

Uważa się, iż pierwotnie był bóstwem opiekuńczym (patronus/genius loci) źródła Efqa[a] w Palmyrze; wiadomo bowiem, że nosił tytuł „Opiekun [Gadde] Źródła”[2]. W ogóle jednak jego onomastyka wyraźnie wskazuje na wcześniejszy związek z kultem lunarnym, a nie solarnym. Imię jego jest interpretowane przez badaczy jako księżyc Bola i utożsamiane z bogiem księżyca Jarihem (Yariḫ)[b]. Jednak najbardziej prawdopodobną hipotezą jest geneza hurycka imienia oznaczająca źródło. Był nierozerwanie związany ze źródłem Efqa (lub Efka), najważniejszym źródłem wody w oazie. Wystawiona przez palmyreńskich łuczników stela z tzw. świątyni Gaddê w Dura Europos, gdzie Jarhibol określony jest jako „bóg dobry” i stela/ wizerunek (aram. mṣbˀ) źródła[3].

https://www.wikidata.org/wiki/Q100309860
Relief Jarhibola z Dura-Europos, dedykowany przez łuczników palmyreńskich. YUAG 1938.5301

Zapewne wcześniej musiał być lokalnym bóstwem przodków w pustynnej oazie, którego czczono w przedrzymskiej Palmyrze. Inskrypcje poświadczają jego orakularny charakter oraz pośrednictwo w wyborze personelu kultowego.[4] Z upływem czasu odzwierciedliło się to również w jego wyobrażeniach kultowych i w ideowym pokrewieństwie z greckim Apollonem wg Javiera Teixidora[1].

Ikonografia

W Palmyrze Jarhibol zasadniczo nigdy nie występuje na płaskorzeźbach w popiersiu, lecz całopostaciowo[5]. Najstarsze wyobrażenie na miejscowym reliefie z I w. p.n.e. ukazuje go w greckim chitonie i himationie, z gałęzią palmową w ręku. Odmienna ikonografia znajduje wyraz w kanonie przedstawień z I-III w. n.e., kiedy to zarówno grupowe, jak i indywidualne wyobrażenia pokazują go już z uzbrojeniem i w rzymskim stroju wojskowym[c].

Jarhibol występuje także w triadzie, wraz z innym bóstwem lokalnym – Aglibolem (bogiem księżyca), towarzysząc najwyższemu bóstwu (niebios) – Belowi. Jako miejscowe bóstwo plemienne pozostawał jednakże nieco w tle ich obydwu[6]. Jakkolwiek w Palmyrze oddawano cześć także triadzie Baalszamina, najwidoczniej nie stanowiło to przeszkody, aby podobnie czcić obu najwyższych bogów[d], a wymownym świadectwem jest relief wotywny z Muzeum Sztuk Pięknych w Lyonie, ukazujący niezwykłe połączenie tych bóstw z obu triad. Jarhibol wraz z Belem i Aglibolem występuje również w Dura Europos, w odkrytej tam tzw. świątyni bóstw palmyreńskich (Świątynia Bela w Dura Europos) oraz w Świątyni Gadde[7]. Kult Jarhibola jest także rozpowszechniony wśród legionistów rzymskich, rozpropagowany przez Palmyreńczyków. Świadectwa kultu tego boga znajdują się w Rzymie, Dacji, Numidii oraz w egipskiej Berenike. [8]

Kult

Wydaje się, że kult Jarhibola był z dawna zakorzeniony w Palmyrze, gdyż cześć oddawali mu już Amoryci uważani za najwcześniejszych znanych mieszkańców tego obszaru. Do czasu wytworzenia określonej ikonografii bóstwa czczono go bez wątpienia pod postacią betyla[9]. Przyjmuje się, że w celli palmyreńskiej świątyni Bela nisza północna zawierała statuy trójcy bogów włącznie z Jarhibolem[10]. Materialnym potwierdzeniem lokalnego kultu są odnalezione oliwne lampki wotywne z jego przedstawieniami i odpowiednimi inskrypcjami, jak również tessery, na których figuruje indywidualnie lub też wraz z Aglibolem i w triadzie Bela[11]. Popularność tego bóstwa podkreślałoby też używanie jego miana jako imienia własnego przez mieszkańców Palmyry, poświadczone w odkrytych inskrypcjach miejscowych[12].

Szlak karawanowy przyczynił się do pewnego rozprzestrzenienia, a przynajmniej przeniesienia jego kultu dalej na wschód, czego dowodzi stwierdzenie go w odkrytym przez J.H. Breasteda i F. Cumonta sanktuarium w Dura Europos. Z datowania miejscowych fresków wynika, iż kult palmyreńskiej triady w epoce rzymskiej utrzymywał się tam co najmniej w ciągu II wieku n.e. (po 145 r.)[13].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Z wodą o niewątpliwych własnościach leczniczych dzięki zawartości związków siarki.
  2. ↑ Czczonym przez Fenicjan i którego imię (Jarah/Jerah/Jorah) pozostawiło ślad w nazwie geograficznej „Jerycho”.
  3. ↑ Np. jako bóstwo opiekuńcze towarzyszące miejscowemu wojownikowi – jak na palmyreńskim reliefie kultowym Szokai syna Hairana z II w. n.e. (Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 43, nr kat. 32).
  4. ↑ M. Gawlikowski, Sztuka Syrii, s. 227 ; „O ile jednak kult Bela był oficjalny i dotyczył wszystkich mieszkańców, to sanktuarium Baalszamina należało do jednego z plemion.” – tamże.

Przypisy

  1. 1 2 Teixidor 1979 ↓, s. 29–34.
  2. ↑ H.J.W. Drijvers, The Religion of Palmyra, Leiden 1976, s.13.
  3. ↑ Łukasiak 1974 ↓, s. 30–31.
  4. ↑ Aleksandra Kubiak-Schneider, The Rules of the House (of Gods): Administrative and Ritual Norms of the Palmyrene Temples, „Electrum”, 30, 2023, s. 293–306, DOI: 10.4467/20800909EL.23.010.17327 [dostęp 2024-11-13] (ang.).
  5. ↑ J. Wais, Problemy ikonografii Malakbela [w] „Studia Palmyreńskie” IV (1970), s. 50; 59.
  6. ↑ Teixidor 1979 ↓, s. 118n.
  7. ↑ C. Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos, dz. cyt. poniżej ; por. M. Gawlikowski , dz. cyt., s. 254.
  8. ↑ Lucinda Dirven, The Palmyrenes of Dura-Europos: a study of religious interaction in Roman Syria, Religions in the Graeco-Roman world, Boston: Brill, 1999, ISBN 978-90-04-11589-7 [dostęp 2024-11-13].
  9. ↑ Łukasiak 1974 ↓, s. 28nn.
  10. ↑ Za K. Michałowskim (Palmyra [w] Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej, Warszawa 1986, s. 19).
  11. ↑ E. Łukasiak, dz. cyt., fig. 1 i 8.
  12. ↑ Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 42, nr kat. 26.
  13. ↑ C. Hopkins, dz. cyt.

Bibliografia

  • Elżbieta Łukasiak, Ikonografia Jarhibola, „Studia Palmyreńskie” (V), 1974, s. 7–44.
  • H.J.W. Drijvers, The Religion of Palmyra (Iconography of religions), Leiden 1976
  • Javier Teixidor, The Pantheon of Palmyra (Études préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain 79), Leiden 1979.
  • Michał Gawlikowski, Sztuka Syrii, Warszawa 1976
  • Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej. 50 lat polskich wykopalisk na Bliskim Wschodzie [katalog wystawy w Muzeum Narodowym], Warszawa 1986
  • Clark Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos [w] „Journal of the American Oriental Society” t. 51/2 (1931), ss. 119-137
  • Lucinda Dirven, The Palmyrene Gods at Dura-Europos: a study of religious interaction in Roman Syria, RGRW, Boston, 1999.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.