Jerapetra

Jerapetra

Widok nadbrzeżnej części miejscowości na tle okolicznych masywów górskich
Państwo	Grecja
Administracja zdecentralizowana	Kreta
Region	Kreta
Jednostka regionalna	Lasiti
Gmina	Jerapetra
Powierzchnia	3 km²
Wysokość	18 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności	17 710
Nr kierunkowy	284
Kod pocztowy	72x xx
Tablice rejestracyjne	AN
Położenie na mapie Krety Jerapetra
Położenie na mapie Grecji Jerapetra
35°00′20,02″N 25°44′07,94″E/35,005561 25,735539
Strona internetowa

Jerápetra (gr. Ιεράπετρα, staroż. Hierapetra) – miejscowość w Grecji na południowo-wschodnim wybrzeżu Krety, przynależna do administracji zdecentralizowanej Kreta, regionu Kreta i do jednostki regionalnej Lasiti. Siedziba gminy Jerapetra. W 2021 roku liczyła 17 710 mieszkańców^[1].

Największa miejscowość południowego wybrzeża Krety, o najniższej w Europie średniej opadów i najwyższej temperaturze zarówno latem, jak i zimą^[2]. Zawdzięcza to stałemu wpływowi powietrza z kontynentu afrykańskiego, od którego w linii prostej dzieli ją ok. 300 km. Jest zarazem najdalej na południe wysuniętym miastem Europy, usytuowanym w najwęższym miejscu (14 km, względnie 12 km) śródziemnomorskiej wyspy, dzięki temu obdarzonym w dziejach nazwą „narzeczonej Morza Libijskiego”^[3]. Podstawą lokalnej gospodarki są okoliczne tereny rolniczych upraw (pomidory i wczesne warzywa) wraz z ich przetwórstwem; turystyka odgrywa znaczną, lecz mimo to drugorzędną rolę.

Obecnie jest to przestrzennie rozległa miejscowość o dość niskiej zabudowie, rozciągnięta wzdłuż plaż zatoki Jerapetra na obrzeżu Morza Libijskiego. Współczesna Jerapetra dzieli się na dwie części o wyraźnie zróżnicowanym charakterze: Kato Mera i Pano Mera. Pierwsza, historyczna, ze starymi, wąskimi uliczkami i niewielkimi domkami, obejmuje port z twierdzą, dawny meczet (obecna szkoła muzyczna) oraz pamiątkowy „dom Napoleona” i zabytkowe kościoły. Część nowoczesna, z placami zadrzewionymi palmami, kilkukondygnacyjnymi budynkami i ruchliwym bulwarem (promenadą) wzdłuż plaży, wciąż rozwija się w kierunku wschodnim i północnym. Na styku obydwu usytuowane jest nieduże muzeum archeologiczne z wystawą miejscowych znalezisk, w którym najcenniejszy eksponat stanowi kompletnie zachowana statua Persefony^[3].

Szarawy, gruby piasek wypełnia dwie rozległe plaże: jedną sąsiadującą z przystanią, a drugą położoną na wschód od centrum miejscowości^[3]. Na nadmorskim bulwarze ciąg licznych tawern oferuje miejscowe posiłki, a życie nocne skupia się poza nim (Kyrba) w barach z dyskotekami i lokalach szybkiej obsługi^[4].

Miejscowa nazwa znaczy dosłownie „święta skała”. Obecne miasto rozciąga się wokół cypla, na którym wznosiła się starożytna Hierapytna. Nazwa ta ma przypuszczalnie pochodzenie doryckie i wskazuje na osadnictwo mieszkańców Peloponezu w czasach pominojskich. Początkowo zdominowana przez Pressos jako miasto najpotężniejsze wówczas na wschodniej Krecie, Hierapytna zdołała się uniezależnić po jego pokonaniu i zniszczeniu. Przewagę tę i zwierzchnictwo zachowywała do 67 p.n.e., czyli do zdobycia przez rzymskie wojska Kwintusa Metellusa^[5].

Od najdawniejszych czasów Hierapetra była ważnym strategicznie miejscem dla greckiego handlu z Afryką, a w IV wieku p.n.e. stała się dzięki temu jednym z najważniejszych miast Krety. Rzymianie odbudowali zniszczone w działaniach wojennych, a także rozbudowali zrujnowane miasto, które następnie odgrywało istotną rolę w epoce cesarstwa rzymskiego, kiedy powstawały tam (nie zachowane jednak do dziś) ważne budowle publiczne (teatry, łaźnie i świątynie). Hierapytna przeżywała też i później rozkwit w czasach bizantyjskich. Wprawdzie w IX wieku miasto zniszczono (824 n.e.) podczas najazdów arabskich, najpewniej jednak odbudowano w następnym okresie władzy bizantyjskiej, a ponownie odżyło w czasach rządów Wenecjan (1. poł. XVI w.) i Turków, do 1870 pełniąc funkcję stolicy wschodniej Krety jako Yerepetre – niewielkie prowincjonalne miasto osmańskiego imperium^[5].

W historii nowożytnej miejscowość utrwaliła się chwilowym pobytem Napoleona Bonaparte, który według tradycyjnego lokalnego przekazu, w czerwcu 1798 pojawił się (rzekomo dla zaopatrzenia w słodką wodę) w asyście kilku marynarzy u miejscowego notariusza, który go nie rozpoznał i nieświadomy ugościł w swym domu. Swą tożsamość wódz Francuzów miał ujawnić później pozostawioną mu wiadomością pisemną^[3].

Dzisiejsza Jerapetra jest pozbawionym wyrazu miastem o wyglądzie współczesnym, oferującym przybyszom głównie komfort spokojnego wypoczynku. Pewną atrakcję turystyczną stanowią jedynie uliczki starówki z czasów tureckich. W obecnej zabudowie wyróżnia się:

• twierdza portowa Kales (Κάστρο Καλές) – zbudowana w 1626 na przylądku przez Wenecjan na rozkaz ich wodza, doży Francesco Morosiniego i wyposażona w potężną artylerię, lecz po krótkim oblężeniu poddana Turkom (1647)^[5];
• stary meczet z towarzyszącym minaretem i publicznym tureckim zdrojem (çeşme) do ablucji^[5];
• „dom Napoleona” – dom rodziny Peruliu, w którym nocował Napoleon Bonaparte w drodze do Egiptu; urządzone jest tam muzeum, a Jerapetra oficjalnie posiada członkostwo Federacji Miast Napoleońskich^[6];
• muzeum archeologiczne – w zaadaptowanym XIX-wiecznym budynku dawnej szkoły tureckiej, z bogatymi zbiorami ceramiki i kolekcją fragmentarycznych rzymskich posągów; na uwagę zasługuje minojski sarkofag z ok. 1300 p.n.e., zdobiony scenami z życia codziennego, oraz wspomniany posąg bogini Demeter (Persefony)^[3].

Z miasta starożytnego nie zachowały się żadne istotne pozostałości, chociaż wiadomo, że jeszcze do XVI wieku ocalały resztki wielu rzymskich budowli, m.in. portowych umocnień i łaźni^[5].

• Wiesława Rusin: Kreta i Santorini. Przewodnik ilustrowany. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2015, s. 217-218, ISBN 978-83-7642-479-8
• Przewodniki Baedeker – Kreta. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2007, s. 197-198, ISBN 978-3-8297-6496-4
• Kreta (opr. zbiorowe). Wyd. 2. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2000, s. 215, ISBN 83-87696-89-7
• Klaus Bötig: Kreta. Hamburg: Hoffmann und Campe, 1989, s. 69-70, ISBN 3-455-10013-9
• Mark Ellingham, Marc Dubin, Natalia Jansz, John Fisher: Grecja. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2000, s. 664-665, ISBN 83-87696-97-8
• Nikos P. Papadakis: The Exiled Archaeological Treasures of Ierapetra. Ierapetra: The Prefectural Council of Lassithi, 1997

• Jerapetra na stronie Kreta - Przewodnik