Jerzy Krzymowski

Urodził się 30 marca 1894 we wsi Kosobudy, w rodzinie leśniczego Maksymiliana i Zofii ze Sroczyńskich. W wieku pół roku stracił ojca i odtąd był wychowywany tylko przez matkę^[4][5][6]. Uczęszczał do gimnazjum rządowego w Białej Cerkwi. W 1905, po strajku szkolnym, przeniósł się do polskiego gimnazjum w Częstochowie, którego także nie ukończył ze względu na złą sytuację materialną i konieczność pracy zarobkowej^[7]. Był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, Organizacji Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego^[3]. W 1912 był delegatem z Częstochowy na kongres Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej w Krakowie. Został też przewodniczącym koła Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej w Częstochowie^[7].

Latem 1914, w obliczu rosnącego napięcia międzynarodowego, został wezwany do Krakowa przez komendę Związku Strzeleckiego na koncentrację oddziałów. Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich. Od sierpnia do drugiej połowy września 1914 służył w 1 plutonie Pierwszej Kompanii Kadrowej. W Legionach używał pseudonimu Bajka^[8].

We wrześniu 1914 trafił do szpitala, a po wyleczeniu w październiku 1914 został komendantem Komisji Werbunkowej w Częstochowie. Pod koniec listopada 1914 trafił do Nowego Targu, do batalionu uzupełniającego kpt. Leona Berbeckiego^[3], potem kolejno do V batalionu Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, II batalionu i – od 25 lutego 1915, do I batalionu 1 pułku piechoty, w składzie I Brygady^[3]. W lipcu 1915 zachorował na zapalenie płuc, a następnie był leczony w Szpitalu LP w Zakopanem oraz w Kamieńsku^[3]. Po wyleczeniu brał udział w bitwie pod Kostiuchnówką, gdzie pod Polską Górą, na początku lipca 1916 został ranny^[8][3]. Przedstawiono go do odznaczenia Krzyżem Wojskowym Karola^[3]. Za działania bojowe podczas służby w 1 pułku piechoty, w 1922 otrzymał order wojskowy „Virtuti Militari” V klasy^[9].

Podczas kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 odmówił złożenia przysięgi braterstwa broni z Niemcami i został internowany w Szczypiornie i od grudnia 1917 w Łomży^[3]. W lipcu 1918 został zwolniony z obozu i wszedł w szeregi 1, a potem 3 pułku piechoty Polskiej Siły Zbrojnej^[8].

W marcu 1919 został pomocnikiem referenta uzupełnień w Oddziale I Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawa. 21 sierpnia 1919 jako podoficer byłych Legionów Polskich został mianowany z dniem 1 sierpnia 1919 podporucznikiem w piechocie^[10][3]. W październiku 1919 został przesunięty do referatu organizacji i wyszkolenia Okręgowego Inspektoratu Piechoty. Wobec zagrożenia Warszawy przez bolszewików w lipcu 1920 został skierowany do służby liniowej do batalionu zapasowego 1 pułku piechoty Legionów i mianowany dowódcą kompanii. Jego kompania została przydzielona do 202 ochotniczego pułku piechoty^[3], z którym brał udział m.in. w walkach pod Przasnyszem oraz nad Niemnem, gdzie został ranny^[11]. 21 grudnia 1920 został awansowany na stopień porucznika ze starszeństwem z dniem 1 kwietnia 1920^[12].

Po zakończeniu działań wojennych pozostał w czynnej służbie wojskowej, od stycznia 1921 służył w Dowództwie Okręgu Korpusu Nr I Warszawa jako referent w Oddziale I sztabu, a potem został przeniesiony do Oddziału V Ministerstwa Spraw Wojskowych i następnie do Oddziału III Grupy Operacyjnej „Bieniakonie”^[13]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 1652. lokatą w korpusie oficerów piechoty, a jego oddziałem macierzystym był nadal 1 pp Leg. w Wilnie^[14].

6 sierpnia 1921 w Warszawie ożenił się z Henryką Marchelską^[15]. Miał z nią dwóch synów: Krzysztofa (ur. 1924) i Cezarego (ur. 1927)^[16].

We wrześniu 1922 został macierzyście przydzielony do 86 pułku piechoty i powierzono mu stanowisko referenta operacyjnego w III Oddziale Dowództwa Okręgu Korpusu III (DOK) w Grodnie. W tym czasie ukończył Wojskowe Kursy Maturalne im. mjr. Waleriana Łukasińskiego w Wilnie i w 1923 uzyskał świadectwo dojrzałości. Na przełomie 1923 i 1924 przeszedł do Oddziału II DOK w Grodnie, potem przekształconego w Samodzielny Referat Informacyjny (SRI) przy DOK III. Wiosną 1925 objął kierownictwo tej jednostki, które sprawował do wiosny 1927^[13].

Podczas służby w SRI DOK III Krzymowski kierował akcją likwidacji wpływów komunistycznych w 86 pułku piechoty stacjonującym w Mołodecznie, oraz rozpracowywał Białoruską Włościańsko-Robotniczą Hromadę i Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Jego jednostka śledziła też działania byłego premiera rządu Białoruskiej Republiki Ludowej i członka litewskiej Taryby Wacława Łastowskiego^[17].

Podczas przewrotu majowego w 1926 stanął po stronie piłsudczyków i kierował akcją wsparcia oddziałów wiernych Piłsudskiemu^[17].

W maju 1927 został przeniesiony do centrali Oddziału II Sztabu Głównego (SG) w Warszawie, formalnie na stanowisko zastępcy szefa Referatu „C”, ale faktycznie był oficerem łącznikowym między kontrwywiadem a Ministerstwem Spraw Wewnętrznych (MSW). Objął stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału Bezpieczeństwa (WB) MSW. Jego zadaniem było nadzorowanie pracy naczelnika WB Henryka Kaweckiego, który nie cieszył się zaufaniem kierownictwa kontrwywiadu^[17].

Na początku 1928 został skierowany jako kurier Oddziału II SG do Moskwy. We wrześniu 1928 wysłano go do Rumunii w celu wyjaśnienia afery związanej z aresztowaniem kierownika placówki wywiadowczej Oddziału II SG Eugeniusza Szadurskiego przez rumuńską policję polityczną. Szadurski został oskarżony o współpracę z wywiadem sowieckim. Dochodzenie przeprowadzone przez Krzymowskiego udowodniło, że zarzuty były bezzasadne^[18].

Równocześnie przez dwa lata studiował w Szkole Nauk Politycznych^[19]. 2 kwietnia 1929 został mianowany majorem ze starszeństwem z 1 stycznia 1929 i 47. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[20]. W tym samym miesiącu został przeniesiony służbowo z dyspozycji ministra spraw wewnętrznych do dyspozycji komendanta kadry oficerów piechoty^[21][22], a później dyspozycji szefa Departamentu Piechoty MSWojsk^[23].

Na początku 1929 zlecono mu skupienie się na zagadnieniach ukraińskich, w szczególności na działalności Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) i Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Jesienią 1929 został oddelegowany do Czechosłowacji na stanowisko oficera łącznikowego z tamtejszym Sztabem Generalnym. Utworzenie tego stanowiska wynikało z przekonania polskiego kontrwywiadu, że ukraińskie organizacje mają zbyt dużą swobodę rozwijania działalności antypolskiej z terenu Czechosłowacji. 1 stycznia 1930 Krzymowski otworzył przy Poselstwie RP w Pradze placówkę oficerską o kryptonimie „Olaf”^[24].

Do sukcesów „Olafa” należało pozyskanie do współpracy działacza OUN Leonida Kostariwa oraz „Adama”, przemytnika i Ukraińca z Małopolski Wschodniej. Dzięki tej współpracy placówce udało się rozpoznać szlaki kurierskie OWU i OUN oraz ustalić powiązania OUN z Abwehrą^[25].

Krzymowski przekazał stronie czechosłowackiej dowody kontaktów OUN z wywiadem niemieckim, czego skutkiem były aresztowania działaczy OUN w Pradze, w tym Omelana Senyka. Korzyścią tej wymiany informacji i prawdopodobnie największym sukcesem placówki „Olaf” było zdobycie tzw. archiwum Senyka, składającego się z 418 oryginałów i 2055 fotokopii dokumentów dotyczących działalności UWO i OUN. Materiały zostały następnie przekazane do Warszawy do Oddziału II SG, skąd trafiły do Wydziału Bezpieczeństwa MSW^[25].

26 listopada 1933 Krzymowski przekazał do centrali pierwszą porcję 600 stron dokumentów i napisał do przełożonych^[26]:

Badanie archiwum w Warszawie przebiegało powoli i nie zostało należycie wykorzystane przez organy bezpieczeństwa II RP. Stało się jednak jednym z głównych dowodów na procesie warszawskim Stepana Bandery, Mykoły Łebedia i innych członków OUN, oskarżonych o zabójstwo ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego^[26].

Podczas pracy w Pradze Krzymowski zaangażował się też w ruch prometejski, a polski wywiad finansowo wspierał działanie Ruchu Wolnokozackiego w Czechosłowacji^[25].

We wrześniu 1934 Krzymowski wrócił do Polski. Ze względu na konflikt z szefem Wydziału IIb Oddziału II SG ppłk. Stefanem Mayerem zrezygnował z pracy w kontrwywiadzie. Mayer zarzucił Krzymowskiemu zaniedbania w kwestii ujęcia Hryhorija Maciejki, zabójcy ministra Pierackiego, który po morderstwie uciekł z Warszawy do Czechosłowacji. Mayer doprowadził do cofnięcia przydziału Krzymowskiego do placówki w Paryżu^[27].

W styczniu 1935 Krzymowski rozpoczął pracę w Komendzie Głównej Policji Państwowej jako inspektor służby śledczej. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych wystawiło mu wówczas opinię o treści^[28]:

Pod koniec 1935 przeszedł do Prezydium Rady Ministrów na stanowisko urzędnika do specjalnych zleceń^[29]. Miał być łącznikiem między premierem Marianem Zyndram-Kościałkowskim a posłami, senatorami i przedstawicielami partii politycznych^[30]. W 1935 brał udział w tzw. procesie warszawskim działaczy OUN jako świadek oskarżenia^[30]. Od 1935 był na urlopie bezpłatnym z wojska, a w 1938 został przeniesiony w stan spoczynku^[19].

Wiosną 1937 przeszedł do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na stanowisko naczelnika Wydziału Bezpieczeństwa. Do głównych zadań tego wydziału należało zwalczanie nielegalnych organizacji, zapewnienie bezpieczeństwa ważnym politykom i gościom zagranicznym, zabezpieczanie uroczystości i strajków. Głównymi wyzwaniami, z którymi mierzył się Krzymowski w WB MSW, były rosnąca aktywność OUN oraz strajki chłopskie w sierpniu 1937^[31].

Kilka dni po niemieckiej inwazji na Polskę WB MSW przystąpił do niszczenia dokumentów, a w nocy z 6 na 7 września 1939 ewakuowano na wschód wybranych pracowników Wydziału, w tym Krzymowskiego. 7 września dotarł do Łucka, skąd zbierał informacje na temat bezpieczeństwa w kraju oraz organizował łączność z wydziałami terenowymi. Prawdopodobnie 15 września był już w Kosowie, a po radzieckiej inwazji przekroczył granicę polsko-rumuńską w Kutach^[32].

W Rumunii został internowany i kolejno przebywał w Băile Herculane, Turnu Severin i Krajowej. Jego próby wydostania się z Rumunii nie udały się wobec niechęci obozu premiera Sikorskiego do piłsudczyków. Zarabiał na utrzymanie, ucząc fizyki i matematyki w szkole oraz handlując znaczkami pocztowymi^[33].

Po zakończeniu działań wojennych, 28 czerwca 1946 powrócił do Polski i początkowo mieszkał w Krakowie, następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie pracował w biurze Ligi Morskiej. Na początku 1947 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej^[34].

14 października 1948 został aresztowany na polecenie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego pod zarzutem odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzacji życia państwowego. Został osadzony w więzieniu mokotowskim. Wyrokiem Sądu dla Miasta Stołecznego Warszawy z 12 stycznia 1953 został skazany na dożywotnie więzienie i utratę praw publicznych. Sąd zastosował jednak w sentencji wyroku przepisy ustawy amnestyjnej z lutego 1947 i złagodził wyrok do 15 lat pozbawienia wolności. Wniesiona apelacja nie zmieniła zasądzonego wyroku. Postanowieniem z 3 czerwca 1953 Sąd Najwyższy utrzymał wyrok w mocy^[35].

Po wyroku początkowo przebywał w więzieniu mokotowskim, potem krótko w 1954 w więzieniu w Rawiczu, a następnie trafił do Gdańska. W więzieniu był poddany surowemu rygorowi. Jego prośby i podania, nawet dotyczące najdrobniejszych rzeczy, były rozpatrywane negatywnie, orzeczenia lekarskie sugerujące przerwę w odbywaniu kary odrzucane, a widzenia ograniczone do minimum. W 1956 władze komunistyczne zastosowały wobec niego amnestię i 6 lipca został zwolniony z więzienia. Po wyjściu z więzienia był utrzymywany przez żonę i syna Cezarego, podobnie jak w Rumunii handlował również znaczkami pocztowymi. Krzymowski był w tym czasie członkiem Polskiego Związku Filatelistów^[36].

Zmarł 19 sierpnia 1969 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu w Wilanowie^[3].