Jolanta Brach-Czaina

Jolanta Monika Brach-Czaina

Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	26 czerwca 1937 Warszawa
Data i miejsce śmierci	16 marca 2021 Warszawa
Zawód, zajęcie	wykładowczyni akademicka, pisarka
profesor
Specjalność: estetyka, filozofia istnienia, filozofia sztuki, gender
Alma Mater	Uniwersytet Warszawski
Doktorat	1974 – nauki humanistyczne Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk
Habilitacja	1983 – nauki humanistyczne Wydział Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego
Nauczyciel akademicki
Uczelnia	Uniwersytet Warszawski, Filia w Białymstoku
Wydział Pedagogiki i Psychologii	Zakład Wychowania Estetycznego
Okres zatrudn.	1976-1997
Uczelnia	Uniwersytet w Białymstoku
Wydział Pedagogiki i Psychologii	Zakład Kulturoznawstwa
Okres zatrudn.	1997-2002
Szkoła Nauk Społecznych	Polska Akademia Nauk
Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych	SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny w Warszawie
Okres zatrudn.	2002-2015

Jolanta Brach-Czaina (ur. 26.06.1937 w Warszawie^[1][2], zm. 16 marca 2021^[3]) – polska filozofka i feministka; profesor filozofii, wieloletnia wykładowczyni akademicka; autorka i współautorka książek z zakresu estetyki, filozofii sztuki i kultury, antropologii, gender studies^[4].

Pisała o sobie: Jolanta, córka Ireny, wnuczka Bronisławy, prawnuczka Ludwiki^[5].

Urodziła się w Warszawie. Wychowana przez babcię ze strony matki, Bronisławę Żurawską. Po kapitulacji Warszawy (1939), jesienią 1939 rodzina uciekła do Lwowa, gdzie dziadek Jolanty prowadził fabrykę musztardy^[6][7]. Matka Jolanty Brach-Czainy, aresztowana w 1940, została rozstrzelana wraz ze swoim ojcem, Józefem Żurawskim^[8], w czerwcu 1941 w więzieniu przy ulicy Łąckiego we Lwowie, podczas masakr więziennych NKWD dokonanych na ludności polskiej^[9][10].

W 1955 ukończyła Liceum im. Klementyny Hoffmanowej^[11]. W latach 1955–1957 studiowała fizykę, a później przeniosła się na studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. Studiowała również reżyserię na Międzynarodowym Uniwersytecie Teatralnym w Paryżu.

Autorka m.in. książek Szczeliny istnienia (1992) i Błony umysłu (2003). Pierwsza z nich została wyróżniona nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek w 1994 – nazwana jest „biblią feminizmu” i jedną z najważniejszych prac filozoficznych ostatnich lat.

Jej wydany w 1992 esej Szczeliny istnienia był wydarzeniem literackim najwyższej rangi. Entuzjastycznie odebrany przez krytyków i wyróżniony nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek cieszył się ogromnym zainteresowaniem publiczności. Czytelnicy przyjmowali tę książkę w sposób niezwykle osobisty. Wydawało się, że przemawia ona różnymi językami egzystencji, że opisuje rozmaite doświadczenia – matki, więźnia, ofiary, umierającego i przychodzącego na świat. W istocie esej Brach-Czainy mówił o egzystencji, o tym, co znaczy, że coś jest, że jestem, że ktoś jest. Być – to według autorki podejmować wysiłek istnienia. Porządkować. Krzątać się. Troszczyć się i zabiegać. W perspektywie egzystencjalnej ciekawy jest nie tylko wysiłek intelektualny, wysiłek pisarza i filozofa. Ciekawa jest także codzienna egzystencja, zwyczajne bycie. W ten sposób dowartościowane zostało to, co zwykle uchodzi obserwacji: codzienna krzątanina, sfera działań podejmowanych przez zwykłych ludzi, wysiłek kobiety. Książkę Brach-Czainy nazwano „biblią feminizmu”, w kręgu badań feministycznych pełniła ona rolę intelektualnego bodźca. Esej okazał się inspirujący także dla refleksji historycznoliterackiej. Dzięki niemu wydobyto na światło dzienne egzystencjalne przesłanie poezji Tadeusza Różewicza i Mirona Białoszewskiego. Książka Brach-Czainy to jedna z najważniejszych prac ostatniego półwiecza. Kongenialne połączenie filozoficznej precyzji i poetyckiego słowa. Intelektualnej nośności i literackiego uniwersalizmu. Arcydzieło^[1].

Pomysłodawczyni Manifesty, ogłoszonej 8 marca 2003, wzywającej do tego, by kobiety nie były spychane na margines życia publicznego i aktywnie uczestniczyły w decydowaniu o losach Polski u progu wejścia kraju do Unii Europejskiej^[12][13].

Nominowana do Nagrody Literackiej im. Juliana Tuwima w 2018.

Matronka szóstej edycji interdyscyplinarnego Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA, którego misją jest honorowanie twórczości kobiet i ich roli w polskiej kulturze, organizowanego przez Mazowiecki Instytut Kultury w Warszawie w dniach 21–24 maja 2026^[14].

Pochowana na Starych Powązkach w Warszawie 3 czerwca 2022 roku^[15].

Podczas studiów na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizowała się w estetyce. Jej praca magisterska O stosunku widowiska teatralnego do dramatu (1964) stała się podstawą opublikowanego w The Polish Journal of Aesthetics, ówczesnych „Studiach Estetycznych”, artykułu O znakach literackich i teatralnych (1965). Była to pierwsza w Polsce próba ujęcia relacji między tymi dziedzinami sztuki jako zjawiska przekładu i jedna z pierwszych prób semiotycznej teorii teatru. Artykuł przedrukowywano czterokrotnie w różnych antologiach z dziedziny genologii i teorii teatru^[16][17][18].

Stopień doktora nauk humanistycznych w dziedzinie kulturoznawstwa uzyskała w 1974 w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk^[19]. W rozprawie doktorskiej Od teatru aliterackiego do teatru z widzem (1974) dokonała typologizacji i krytycznej analizy dwudziestowiecznej estetyki i teorii teatru^[20]. W oparciu o dysertację doktorską wydała książkę zatytułowaną Na drogach dwudziestowiecznej myśli teatralnej (1975)^[21].

Wykładała na Uniwersytecie Warszawskim, filia w Białymstoku, od 1997 Uniwersytecie w Białymstoku^[22], gdzie w latach 1985 - 1995 była drugim w kolejności kierownikiem Zakładu Wychowania Estetycznego na Wydziale Pedagogiki i Psychologii (powstałym w 1978 roku). I to właśnie za jej kadencji w 1995 roku Zakład ten zmienił nazwę na Zakład Kulturoznawstwa^[23][24].

Habilitowała się na Wydziale Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego w 1983^[19]. W rozprawie habilitacyjnej zatytułowanej Etos nowej sztuki pokazała, że zjawisku określanemu mianem kryzysu sztuki i estetyki w latach 60. i 70. XX wieku towarzyszyło konstruktywne dążenie do tworzenia etosu oraz sformułowała w niej filozofię pogranicza sztuki i życia codziennego^[25].

W Szkole Nauk Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN prowadziła seminarium „Kobiecość i męskość w kulturze współczesnej”, które zaowocowało książką Od kobiety do mężczyzny i z powrotem: rozważania o płci w kulturze wydanej w 1997^[26].

Tytuł profesora nauk humanistycznych uzyskała 14.04.1997^[27][28].

W latach 2002 - 2015 wykładała na SWPS Uniwersytecie Humanistycznospołecznym z siedzibą w Warszawie^[29].

Pośmiertnie odznaczona medalem "Non Omnis Moriar" nadanym jej przez Uniwersytet SWPS 11 lipca 2025^[30].

(1986 - 1989) członkini Uczelnianej Komisji Uniwersytetu Warszawskiego d/s Badań Naukowych.

(1993 - 1996) członkini Senatu Uniwersytetu Warszawskiego.

(1993 -1996) członkini Uczelnianej Komisji Oceniającej (Odwoławczej) Uniwersytetu Warszawskiego.

(1993 - 1996) członkini Komisji Senackiej Uniwersytetu Warszawskiego d/s Rozwoju Kadr Naukowych i Dydaktycznych.

(2000 - 2002) członkini jury Nagrody Literackiej NIKE, której celem jest promocja literatury polskiej, przyznawanej corocznie w październiku za najlepszą książkę roku poprzedniego ^[31][32].

(2002 - 2006) członkini Komitetu Nauk o Kulturze na Wydziale Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk^[33].

• O znakach literackich i znakach teatralnych [w:] „Studia Estetyczne” t. 2, s. 243-260, Warszawa: Wydawnictwo PAN, 1965^[16].
• Z teorii widowiska telewizyjnego [w:] „Studia Estetyczne” t. 3, s. 344-349, Warszawa: Wydawnictwo PAN, 1966^[16].
• Na drogach dwudziestowiecznej myśli teatralnej, Gdańsk: Ossolineum, Wydawnictwo PAN, 1975^[21].
• Etos nowej sztuki, Warszawa: PWN, 1984.
• Estetyka pragnień, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1988.
• Twórczy odbiór sztuki, Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW, 1992.
• Szczeliny istnienia, Warszawa: PIW, 1992; Kraków: eFKa 1998, 2006, wznowienie – Warszawa: Wydawnictwo Dowody na Istnienie, 2018, wznowienie - Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2022. ISBN 978-83-65970-25-1^[34].
• Primum philosophari, Warszawa: Oficyna Naukowa, 1993.
• Progi polskiego feminizmu [w:] „Kwartalnik Pedagogiczny” nr 1/2, s. 343-357, 1995^[16].
• Konstrukcja filozoficznego eseju [w:] „Kwartalnik Filozoficzny” nr 2, s. 149-162, 1996^[16].
• Od kobiety do mężczyzny i z powrotem: rozważania o płci w kulturze (red.), Białystok: Trans Humana, 1997^[35].
• Ciało współczesne [w:] „Res Publica Nowa” nr 11 (146), s. 3-10, 2000^[36].
• Czechow i wielostka ludzka [w:] „Res Publica Nowa” nr 5 (152), s. 12-19, 2001^[16][37][38].
• Gęstość, tłok, miasto [w:] „Res Publica Nowa” nr 1 (160), s. 54-59, 2002, [przedr. w: Co to jest architektura? Antologia tekstów, s. 17-29, Kraków 2002, red. A. Budak^[16].
• Manifesta, 8 marca 2003 [w:] „Zadra” nr 4/1 (2002/2003), s. 45-47, 2003.^[39].
• Polska w cieniu Kościoła [w:] „Rzeczpospolita" nr 105, s. A8, 2003^[16].
• Radykalna sztuka kobieca na przełomie XX i XXI wieku [w:] „Sztuka i Filozofia” nr 25, s. 76-92, 2004^[40][41].
• Błony umysłu, Warszawa: Sic!, 2003, wznowienie - Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2022, ISBN 978-83-66778-35-1^[42].
• Przesilenie nowoczesności. Teoretyczny i literacki obraz relacji ludzkich [w:] „Teksty Drugie” nr 4, s. 156-172, 2005^[43][44].
• Gender w twórczości Olgi Tokarczuk i Tamary Bołdak-Janowskiej [w:] „Pogranicza” nr 2, s. 23-35, 2005^[45].
• Rzeczywistość komponowana, Warszawa: Wydawnictwo Dowody, 2023, red. Wojciech Szot. ISBN 978-83-66778-39-9^[46].

• Szczeliny Istnienia, Teatr „Trupa” z PMDK w Lubartowie, premiera: 2007, reż. Jolanta Tomasiewicz^[47].
• Zofia Kulik, film Jak suma drobnych czynności czyni archiwum, 2016^[48].
• Zofia Kulik, film Suma szmat i archiwum za ścianą, czyli królestwo Heleny Kulik, matki Zofii, w którym dorastała archiwistka, 2017^[48].
• Szczeliny Istnienia, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, taniec butoh, solo Sylwii Hanff, muz. Pierre Boeswillwald, premiera: 21.09.2018^[49].
• Szczeliny istnienia: Krzątactwo, Teatr im. Wiliama Horzycy w Toruniu, premiera: 31.05.2020, reż. Paweł Paszta^[50].
• Miłość jak śmierć naga, performans muzyczny Katarzyny Swinarskiej, Galeria Nizio w Warszawie, premiera: 07.08.2020, kuratorka: Karolina Kliszewska^[51].
• Cykl Szczeliny. Kobiety w sztukach performatywnych realizowany przez Instytut im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu corocznie od 12.11.2021, kuratorka projektu: Monika Wachowicz. „(...) Szczeliny stają się (...) opowieścią; spowiedzią ciała skierowaną do wewnętrza, lecz zarazem otwartą na obecność tych, którzy jej wysłuchają. Takie pęknięcia istnienia nabierają jeszcze innego znaczenia – stają się miejscem, wspólnotą tych, którzy doświadczają boleści, pozostając „w zawieszeniu”, oraz tych, którzy przychodzą, aby uśmierzyć ból, wysłuchać, przywrócić godność. Szczeliny dedykuję Jolancie Brach-Czainie; w głębi serca czuję, że przyczyniła się do ich powołania (...). Monika Wachowicz, kuratorka”^[52][53].
• Szczeliny Istnienia, Teatr w Krakowie im. J. Słowackiego, premiera: 17.11.2023, reż., opracowanie muzyczne: Iwona Kempa, scenariusz: Anna Bas, Iwona Kempa^[54].
• Szczeliny Istnienia, Akademia Sztuk Teatralnych im. St. Wyspiańskiego w Krakowie filia we Wrocławiu, premiera: 09.02.2024, reż. Bartłomiej Kalinowski^[55].
• Pieśni codzienności, performans teatralno-muzyczny, Fundacja Sztuk Krytycznych, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, premiera: 21.09.2024, inscenizacja i koncepcja: Marcin Krzyżanowski^[56].
• Nie nazywaj tego wiśnią, w ramach Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA, Mazowiecki Instytut Kultury, premiera: 21.05.2026, reż. Olga Ciężkowska, adaptacja Daria Sobik, muz. Magda Dubrowska^[57].

Filozofia Jolanty Brach-Czainy stanowi inspirację dla artystów plastyków. Wystawy, dla których jej idee były inspiracją oraz obrazy powstałe w nawiązaniu do jej twórczości:

• Grzegorz Klaman, kolekcja „Katabasis”, Galeria Arsenał, Białystok: 1993^[58].
• „Krzątanina 1”, wystawa w Galerii BWA Awangarda, Wrocław: 2001, kuratorka: Anna Płotnicka^[59].
• „Codzienność”, wystawa w Galerii Arsenał, Białystok: 2003, kurator: Zbigniew Świdziński^[60].
• „Krzątanina 2”, wystawa w Galerii BWA Awangarda, Wrocław: 2004, kuratorka: Anna Płotnicka^[59].
• Elżbieta Jabłońska, wystawa „Przypadkowa Przyjemność”, Galeria Arsenał, Białystok: 2007^[61].
• „Krzątaczki”, wystawa Domu Norymberskiego, Kraków: 2015, kuratorki: Iwona Demko, Renata Kopyto^[62][63].
• „Wiśnie”, wystawa w Galerii Arsenał, Białystok: 2020, kuratorka: Ewa Tatar^[64].
• Marcin Paprota, „Ciało, Mięso 1”, 2020^[65].
• Marcin Paprota, „Ciało 1, Samiec”, 2021^[65].
• Julia Bornefeld / Ewa Kulka, „Nie potrafię oddzielić siebie od oddechu”, wystawa Domu Norymberskiego, Kraków: 2022, kuratorki: Ewa Pasternak-Kapera, Małgorzata Błaszczyk^[66].
• Janusz Marciniak, “Improvisation, In Memory of Jolanta Brach-Czaina”, 2024^[67].
• Janusz Marciniak, “Improvisation, In Memory of Jolanta Brach-Czaina, second version”, 2024^[67].
• „Między Liniami”, wystawa Grupy A2, Galeria Arttrakt, Wrocław: 2024, kuratorka: Karolina Jaklewicz^[68].
• Mateusz Dąbrowski, wystawa „SIĘ”, Galeria Piekary, Poznań: 2025^[69].
• Agnieszka AgaBrwi Stanasiuk, wystawa „Kęs Świata”, Warszawa: 2026^[70].

angielski

• The Individuation Process in the Post-theatrical Activity of Grotowski [w:] “Polish Art Studies. Past and Present” nr 3, s. 143-163, Wrocław: Ossolineum, 1982, tłum. T. Wachter^[16].
• Neo-Brutalism (Polish Art in the Eighties) [w:] “Polish Art Studies” t. 11, s. 121-133, Wrocław: Ossolineum, 1990, tłum. A. Rodzińska^[16].
• The Problems of Polish Feminism [w:] „Kwartalnik Pedagogiczny” nr 1/2, s. 359-374, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1995, tłum. A. Graff^[16].
• Masks, Shells, Easter Eggs [w:] MM Marzanna Morozewicz, Białystok, 2002, tłum. E. Kanigowska-Giedroyć.
• Hermeneutics of the Marginal [w:] “Being Poland”, Toronto: University of Toronto Press, 2019, tłum. Agnieszka Polakowska^[71].
• w antologii: Knowledge in the Shadow of Catastrophe: Key Thinkers of Polish Humanities in the Post-War Era, Paderborn: Brill Schöningh, 2024, ISBN: 978-3-506-79395-9^[72].

niemiecki

• Spalten im Sein: ein Philosophisches Fragment [Szczeliny Istnienia] Frankfurt am Mein: Palais Jalta, 1995, tłum. Esther Kinsky ^[73].

serbski

• Metafizika mesa [w:] „Polja. Casopis za knizewnost i teoriu”, Novi Sad, 2006, tłum. Biserka Rajčić.^[74][75].
• w antologii: Aнтoлoгиa пoљcких есејa, Beograd: Službeni Glasnik, 2008, tłum. Biserka Rajčić^[72].

słowacki

• w antologii: Piesok v presýpacích hodinách: antológia pol'skej literárnej eseje 20. Storočia, Bratislava: Kalligram, 2015, tłum. Jozef Marušiak, Karol Chmel, Marianna Petrincová^[76].

czeski

• Škviry existence, Praha: Malvern, 2019, tłum. Michael Alexa^[77].

francuski

• w antologii: DEVENIR-SœUR. Repères dans un siècle de féminismes polonais, Paris: Michalon, 2024, red. Hélène Martinelli, Mateusz Chmurski, ISBN 978-2-347-00356-2^[78].

• Prof. dr hab. Jolanta Monika Brach-Czaina, [w:] archiwalna baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2021-03-20] .
• o Szczelinach istnienia
• o Błonach umysłu