Julia Brystiger

Julia Brystiger
Ilustracja
Imię i nazwisko po urodzeniu

Julia Prajs

Data i miejsce urodzenia

25 listopada 1902
Stryj, Austro-Węgry

Data i miejsce śmierci

9 października 1975
Warszawa, Polska

Posłanka do Krajowej Rady Narodowej
Okres

od 1 stycznia 1944
do 17 stycznia 1947

Przynależność polityczna

Polska Partia Robotnicza

Małżonek

Chaim Nuta Brüstigier

Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Julia Brystiger (także Julia Brystigerowa[1]) z domu Prajs (Preiss)[2][a] ps. Luna, Daria, Ksenia, Maria, Julia Prajs[3] (ur. 25 listopada 1902 w Stryju[2][4], zm. 9 października 1975 w Warszawie[5][6][7]) – polska działaczka komunistyczna, doktor filozofii, członek KPZU/KPP, PPR i PZPR, członek Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich, pełnomocnik tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP(b) (1944)[8], posłanka do KRN, redaktor w Państwowym Instytucie Wydawniczym[9]. W latach 1944–1956 funkcjonariuszka aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej, dyrektor departamentu V i III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Posądzana o okrucieństwo i stosowanie tortur podczas przesłuchań, zyskała przydomek Krwawej Luny, mimo braku dowodów na stosowanie przez nią przemocy[10][6]. W latach 1962–1974 inwigilowana przez Służbę Bezpieczeństwa[7].

Życiorys

Dzieciństwo i młodość we Lwowie

Urodziła się w rodzinie żydowskiej, jako córka Hermanna Preissa, magistra farmacji w Stryju, i Berty z Salzerbergów, córki Marjem i Izaaka, właściciela dóbr w Nowym Siole[2][4]. Miała trójkę rodzeństwa – braci Jerzego i Feliksa oraz siostrę Olgę[7]. W styczniu 1920 wyszła za mąż za adwokata i doktora filozofii Chaima Nute Brüstigera[11]. W 1923 rozstała się z mężem, brak jest jednak informacji o rozwodzie, prawdopodobnie więc pozostawała formalnie w związku małżeńskim aż do śmierci Chaima w 1932[11]. W 1920 ukończyła gimnazjum we Lwowie, a w 1926 studia historyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza, doktorat pt. Mikołaj Lasocki obroniła w 1926 pod kierunkiem prof. Jana Ptaśnika[12]. Następnie w latach 1927–1928 kontynuowała naukę w Paryżu[13].

Po powrocie ze stypendium w Paryżu nie zdecydowała się kontynuować pracy naukowej i poświęciła się działalności komunistycznej[14]. W 1928 zdała egzamin pedagogiczny.

Nielegalna działalność komunistyczna (1927–1939)

Po powrocie z Francji zaczęła pracować jako nauczycielka historii w żydowskim gimnazjum Chaima Epsztajna w Wilnie oraz w seminarium nauczycielskim „Tarbut”. Działała również w Związku Zawodowym Nauczycieli Szkół Średnich[15]. W 1929 została zwolniona z pracy za organizację strajku nauczycieli[15].

Od 1927 działała w Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR) i w komórce techniki partyjnej Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (KPZU), autonomicznej sekcji Komunistycznej Partii Polski. Od połowy tego roku zasiadała w egzekutywie Komitetu Obwodowego MOPR. Od 1931 działała w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy[15]. Od kwietnia 1931 była wydawcą i redaktorem legalnego tygodnika komunistycznego „Przegląd Współczesny”. W październiku 1931 pismo zostało zdelegalizowane za propagowanie komunizmu, a Brystigerowa została skazana na dwa tygodnie więzienia za redagowanie tygodnika[15]. Od 1932 była funkcjonariuszem partyjnym (tzw. funkiem – etatowym działaczem partii), pełniąc kolejno funkcje sekretarza propagandy i agitacji Komitetu Obwodowego KPZU we Lwowie, Przemyślu, Drohobyczu i od września 1932 ponownie we Lwowie.

Za działalność w nielegalnych strukturach KPP w październiku 1932 została aresztowana i skazana w tzw. procesie Berkowicza (od nazwiska działacza komunistycznego Leonarda Berkowicza) na 10 miesięcy więzienia[16]. Po zwolnieniu została członkiem egzekutywy KC MOPR. Obsługiwała obwody wołyński i stanisławowski tej organizacji. Pod koniec 1934 została na krótko zawieszona w prawach członka partii. Po złożeniu samokrytyki latem 1935 objęła funkcję sekretarza Komitetu Okręgowego KPZU Stryj-Sambor. Od 1935 zajmowała się problematyką chłopską i rolną w Centralnej Redakcji KPZU we Lwowie.

W 1936 została sekretarzem Komitetu Centralnego MOPR Zachodniej Ukrainy. Miała się zajmować utworzeniem Frontu Ludowego na Ukrainie, czyli koalicji komunistów z innymi partiami lewicy[15]. Organizowała prokomunistyczny Kongres Pracowników Kultury we Lwowie w maju 1936. 3 kwietnia 1937 została kolejny raz aresztowana i skazana na 6 lat więzienia (kara została jedna potem obniżona i wyszła na wolność 2 kwietnia 1939)[15][4]. W czasie odbywania kary była starostą komuny więziennej (grupy więźniów odbywających wyroki za działalność komunistyczną)[15]. Ze względu na pobyt w więzieniu ominęła ją czystka wśród polskich komunistów, której dokonywano wówczas na polecenie Stalina[15].

Kolaboracja pod okupacją sowiecką (1939–1945)

Po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939, okupacji wschodnich województw Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i aneksji tych terenów przez ZSRR przyjęła obywatelstwo radzieckie. Pracowała w Radzie Związków Zawodowych we Lwowie, była sekretarzem Komitetu Obwodowego MOPR[17]. Zajmowała się głównie sprawami bytowymi polskich komunistów, którzy znaleźli się we Lwowie, poznała tam m.in. Władysława Gomułkę i Józefa Różańskiego[17]. W 1940 została „członkiem wszechzwiązkowym” KC MOPR. W tym czasie współpracowała – razem z grupą innych komunistów – z wydawnictwem „Nowe Widnokręgi” we Lwowie. Po wybuchu w czerwcu 1941 wojny niemiecko-sowieckiej zbiegła do Charkowa, a następnie do Samarkandy[17]. Zajmowała się pomocą żywnościową i bytową dla polskich komunistów w Samarkandzie[17]. W latach 1943–1944 zasiadała w Zarządzie Głównym Związku Patriotów Polskich[17]. Zajmowała się organizacją struktur terenowych ZPP i działalnością propagandową, m.in. pisała artykuły do pisma „Wolna Polska”[17]. Mieszkała w tym okresie w Moskwie[17].

W PRL

Kariera w partii

W październiku 1944 została przyjęta do Polskiej Partii Robotniczej. Zasiadała w Krajowej Radzie Narodowej z nominacji ZG ZPP. Była delegatem na I zjazd PPR (1945), II Zjazd PPR (1948) i Kongres Zjednoczeniowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, na którym została wybrana do Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej (w jej skład wchodziła do marca 1954).

W Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego

Od grudnia 1944 pracowała w Resorcie Bezpieczeństwa Publicznego na stanowiskach kierownika sekcji, kierownika wydziału, od 1945 p.o., a następnie dyrektora Departamentu V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Departament ten zajmował się organizacjami młodzieżowymi i społecznymi, partiami politycznymi (np. PSL, PPS), a także Kościołem katolickim i innymi związkami religijnymi, instytucjami kulturalnymi i oświatowymi[18]. Teoretycznie departament miał charakter operacyjny, nie śledczy, pracownicy mieli rozpracowywać, aresztować i dokonywać jedynie wstępnych przesłuchań, a następnie przekazywać do Departamentu Śledczego[18]. Najważniejszym zadaniem była walka z Kościołem katolickim. W ramach realizacji tego zadania Brystiger opracowała szeroką strategię walki z Kościołem i dążyła do rozbudowania sieci informatorów[18].

Z uwagi na przypisywany jej sadyzm i rzekome stosowanie tortur wobec przesłuchiwanych więźniów określana Krwawą Luną[19][6], jednak w świetle obecnych badań nie ma podstaw do takich twierdzeń[6][10][20][21]. Dowodem występków Brystygerowej miałby być fragment wspomnień Anny Rószkiewicz-Litwinowiczowej, według której „Julia Brystygierowa słynęła z sadystycznych tortur zadawanych młodym więźniom, była zdaje się zboczona na punkcie seksualnym i tu miała pole do popisu”[22]. Anna Rószkiewicz-Litwinowiczowa nie była jednak przesłuchiwana przez Julię Brystiger[23]. Twierdziła, że usłyszała tę opowieść od innego żołnierza AK, brak jest jednak informacji czy ten inny żołnierz był przesłuchiwany i co dokładnie powiedział[23]. Stefan Staszewski w rozmowie z Teresą Torańską stwierdził, że Brystiger „nie brała udziału w walce ze zbrojnym podziemiem, nie zajmowała się wymuszaniem zeznań czy montowaniem procesów, przydzielano jej zadania wymagające dużej inteligencji, typowo dywersyjne”[6]. Potwierdził to Andrzej Friszke, według którego nie zajmowała się ona poakowskim podziemiem zbrojnym, nie prowadziła śledztw ani przesłuchań[6]. Również w relacjach Józefa Światły dla Radia Wolna Europa nie ma słowa o sadyzmie Brystygierowej, a równocześnie poświęca on dużo czasu tematowi brutalności Józefa Różańskiego[24].

Inną przypisywaną Brystiger zbrodnią jest sadystyczne pobicie członka PSL Bolesława Szafarzyńskiego podczas przesłuchania, gdzie miała ona miażdżyć jego genitalia szufladą[6]. Szafarzyński został dotkliwie pobity przez UB. Jego proces toczył się jednak w Olsztynie i tam był przesłuchiwany, a Brystiger pracowała wówczas w Warszawie przy ul. Koszykowej[6].

Andrzej Friszke podsumował swoje badania naukowe w tym zakresie następującymi słowami:

Wiem, że opisują ją jako bestię, ale nie mogę tego potwierdzić – nie znalazłem śladu takich spraw.

Andrzej Friszke, cyt. za: Julia Brystygierowa: najbardziej wpływowa kobieta stalinowskiej Polski. Polityka, 2016

Sprawę rzekomych tortur podobnie oceniła biografka Julii Brystiger:

Byłam przekonana, że znajdę wiele takich relacji. Szukałam przez półtora roku. Może za krótko. Nie znalazłam – ani w archiwach, ani w ludzkiej pamięci.

Patrycja Bukalska, Krwawa Luna. Warszawa 2016, s. 137

Nie ma jednak wątpliwości, że o wszelakich torturach wiedziała i je aprobowała[24].

Julia Brystiger zajmowała się prowokacjami, agenturą w tym i innych środowiskach (środowisko literacko-artystyczne i inteligenckie), inspirowała tamże rozłamy, jednak nie prowadziła bezpośrednio śledztw i nie przesłuchiwała formalnie, choć wielokrotnie rozmawiała z aresztowanymi. Z pewnością była także świadoma przemocy i tortur, które miały miejsce w więzieniach UB[23]. Klasycznym przykładem jej postępowania w odniesieniu do tych środowisk była sprawa Pawła Jasienicy, w odniesieniu do którego spowodowała jego zwolnienie, choć groziła mu kara śmierci, uznając, że bardziej będzie przydatny dla reżimu komunistycznego i realizowanych przez nią celów jako żywy[25]. W październiku 1946 przesłuchiwała Zygmunta Augustyńskiego, redaktora naczelnego „Gazety Ludowej”[26]. Gdy Augustyński odrzucił propozycję Brystigerowej podpisania zobowiązania do współpracy z UB w zamian za uwolnienie[26], został w pokazowym procesie skazany na 15 lat więzienia[27].

Przebieg służby w MBP[28]
Urząd Stanowisko Od
RBP Lublin kierownik Sekcji III 18.12.1944
MBP Warszawa naczelnik Wydziału III Departamentu I 17.07.1945
MBP Warszawa p.o. dyrektora Departamentu V 11.10.1945
MBP Warszawa dyrektor Departamentu V 15.01.1950
MBP Warszawa dyrektor Departamentu III 01.08.1954
KdsBP Warszawa dyrektor Departamentu III od 01.01.1955 do 16.11.1956
Grób Julii Brystiger na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Ostatnie lata

W 1957 w związku z procesami byłych funkcjonariuszy UB planowano pociągnąć ją do odpowiedzialności karnej. Odeszła z resortu bezpieczeństwa 16 listopada 1956. Próbowała później swoich sił jako pisarka (pod pseudonimem literackim Julia Prajs), wydała m.in. powieść Krzywe litery. Pracowała w Państwowym Instytucie Wydawniczym jako redaktor. Była również autorką haseł w Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczego[1].

Utrzymywała kontakty z niewidomą siostrą zakonną Bonifacją Goldman z Zakładu dla Niewidomych w Laskach, którą znała jeszcze z młodości spędzonej we Lwowie[7]. Według innych źródeł poznały się podczas pobytu Brystiger w Szpitalu Klinicznym Dzieciątka Jezus w Warszawie[7][10]. Z franciszkankami z Lasek utrzymywała przyjazne kontakty i otrzymała od nich modlitewnik[7]. Przestała składać wizyty w 1962[7].

Zmarła w Warszawie 9 października 1975. Pochowana na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera D 33-2-12)[29].

Rodzina

Jej mężem był od 1920 działacz syjonistyczny, doktor prawa i filozofii Chaim Nuta Brüstigier (1890–1932), z którym miała syna Michała (1921–2016), muzykologa.

Jej siostra Olga Preiss (1907–2002[30]) po mężu Loeuillet[7][30], znana także jako Olga Monshkeli[30], z wykształcenia lekarka, była postacią znaną wśród paryskiej bohemy artystycznej i uczestniczką wojny domowej w Hiszpanii z ramienia POUM[30][31].

Ordery i odznaczenia

Publikacje

  • Krzywe litery (1960)
  • Znak „H”: opowiadania (1962)
  • Przez ucho igielne (1965)

Odniesienia w kulturze

W 1997 powstał telewizyjny film dokumentalny (52 min) Świat Luny w reżyserii Ignacego Szczepańskiego[33]. Film prezentuje sylwetkę Julii Brystiger (nazywanej w nim Julią Bristigerową), a zarazem pokazuje okres stalinizmu w Polsce. O Lunie, jej życiu, cechach charakteru, metodach działania i jej czasach opowiadają przed kamerą: płk. Henryk Piecuch, Zygmunt Kałużyński, Włodzimierz Sokorski, prof. Andrzej Paczkowski, Kazimierz Koźniewski, Jan Nowak-Jeziorański, Włodzimierz Rekłajtis i Krzysztof Kozłowski.

W 2016, na kanwie biografii Julii Brystiger, powstał film „Zaćma” w reżyserii Ryszarda Bugajskiego[34].

O jej życiu i działaniu opowiada książka Iwony Kienzler „Krwawa Luna i inni”, gdzie poruszane są również losy innych funkcjonariuszy, np. Stefana Michnika czy Józefa Różańskiego[35].

Uwagi

  1. ↑ Znana także pod nazwiskami: Brystygier, Brystyger, Bristiger(owa), Brüstiger, Briestiger.

Przypisy

  1. 1 2 Feliks Tych (red.), Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, wyd. 1, t. 2, Warszawa: Książka i Wiedza, 1987, s. 5, ISBN 978-83-05-11657-2.
  2. 1 2 3 Akt urodzenia Krwawej Luny! [skany] - More Maiorum [online], www.moremaiorum.pl [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  3. ↑ Znak "H" : opowiadania | WorldCat.org [online], search.worldcat.org [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  4. 1 2 3 Więzienie we Lwowie, Zawiadomienie o zwolnieniu więźnia skazanego za działalność komunistyczną, www.szukajwarchiwach.gov.pl, 3 marca 1939 [dostęp 2026-04-26].
  5. ↑ Wydarzenia miesiąca, „Kultura” (11), Paryż: Instytut Literacki, 1975, s. 144 [dostęp 2025-06-18].
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Piotr Forecki, Fantazmat Julii Brystiger, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne” (1), 2017, s. 47–69, DOI: 10.14746/ssp.2017.1.3, ISSN 1731-7517 [dostęp 2025-06-18].
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 Agata Stopyra, Figurantka "Roxana". Inwigilacja Julii Brystiger przez Służbę Bezpieczeństwa (1962-1974), „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej”, 2, 2009, s. 389–404, ISSN 2957-1731 [dostęp 2025-06-18].
  8. ↑ Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2009, s. 42.
  9. ↑ Ryszard Terlecki, Tarcza i miecz komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2007, s. 364.
  10. 1 2 3 Luna. Nie kat i nie katoliczka [online], dzieje.pl [dostęp 2025-06-18].
  11. 1 2 Bukalska 2016 ↓, Miłość.
  12. ↑ Joanna Pisulińska, Doktoraty historyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza 1918-1939, [w:] Wielokulturowe środowisko historyczne Lwowa w XIX i XX w., t. 1, red. Jerzy Maternicki, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego 2004, s. 233–249.
  13. ↑ Julia Brystygier (Bristiger, Brüstigier), z domu Prajs (Preiss) Julia. jhi.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-01-13)]..
  14. ↑ Magdalena Kicińska, Prawdziwa historia Julii Brystygierowej: Wyroki piszę zielonym atramentem, „wyborcza.pl”, 18 lipca 2018 [dostęp 2018-07-19] (pol.).
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 Bukalska 2016 ↓, Więzienie.
  16. ↑ Bukalska 2016 ↓, Więzienie - Wyrok.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Bukalska 2016 ↓, Wojna.
  18. 1 2 3 Bukalska 2016 ↓, Ministerstwo.
  19. ↑ Iwona Kienzler, Kaci Polski Ludowej, s.63, ISBN 978-83-11-16505-2.
  20. ↑ Bukalska 2016 ↓, Krew, s. 136-144.
  21. ↑ Por. Tomasz Targański, Ciemna strona Luny; [w:] „Polityka”, 2016, nr 38, s. 54–56.
  22. ↑ Anna Rószkiewicz-Litwinowiczowa: Trudne decyzje. Kontrwywiad Okręgu Warszawa AK 1943–1944, więzienie 1949–1954. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991, s. 106. ISBN 83-06-02085-5.
  23. 1 2 3 Bukalska 2016 ↓, Krew.
  24. 1 2 Tomasz Targański, Julia Brystygierowa: najbardziej wpływowa kobieta stalinowskiej Polski [online], www.polityka.pl, 2016 [dostęp 2023-12-06] (pol.).
  25. ↑ Koper Sławomir, Kobiety władzy PRL. Warszawa 2012.
  26. 1 2 Gazeta naprawdę ludowa, „Onet Wiadomości”, 7 grudnia 2009 [dostęp 2018-08-16] (pol.).
  27. ↑ Proces pokazowy Zygmunta Augustyńskiego w świetle wybranej prasy polskiej | HISTORIA.org.pl – historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne [online], historia.org.pl [dostęp 2018-08-16] (pol.).
  28. ↑ Katalog pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa [online], bip.ipn.gov.pl [dostęp 2016-08-13].
  29. ↑ Wyszukiwarka cmentarna --- Warszawskie cmentarze [online], www.cmentarzekomunalne.com.pl [dostęp 2025-06-18].
  30. 1 2 3 4 PREISS, Olga | Sidbrint [online], sidbrint.ub.edu [dostęp 2025-06-19].
  31. ↑ Olga Preiss [online], Stowarzyszenie Ochotnicy Wolności, 22 maja 2022 [dostęp 2025-06-19].
  32. ↑ M.P. z 1945 r. Nr 44, poz. 109 (ISAP)„za działalność w konspiracji, udział w walkach partyzanckich i za zasługi w organizowaniu służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej”.
  33. ↑ Świat Luny w bazie filmpolski.pl
  34. ↑ Janusz Wróblewski: Zbrodnia bez rozliczenia. Polityka Sp. z o.o. S.K.A., 2016-11-22. [dostęp 2016-12-07].
  35. ↑ Krwawa Luna i inni [online], Lubimyczytać.pl [dostęp 2017-06-24].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.